Thanh niên Sài Gòn thường xuýt xoa khi thấy nét đẹp quý phái của các bạn gái xứ Huế có họ Công Tằng, Công Huyền dù khi đến nhà họ chơi, nghe cô nói chuyện với ba mẹ thì hoàn toàn không hiểu nổi một câu. Con gái Bắc sống dọc đường Lê Thánh Tôn, Quận Nhứt, khu Ông Tạ hay xứ Bùi Chu Phát Diệm dọc đường Lê Văn Sĩ duyên dáng kiểu con gái Bắc và tất nhiên không phải cô nào cũng như trong thơ của Nguyễn Tất Nhiên “nhớ điêu ngoa nhưng giả bộ ngoan hiền, nhớ thật thà nhưng thâm ý khoe khoang….” Người đẹp khu dệt vải Ngã tư Bảy Hiền, quận Tân Bình thì giọng vẫn đặc sệt Quảng Nam, gò má hơi cao, mặt hơi vuông làm ngẩn ngơ học trò nam Trung học Nguyễn Thượng Hiền gần đó.

Tuy là nơi quần tụ, nhưng những đặc điểm phóng khoáng của vùng đất mới cũng hình thành những nét chung của những người đẹp trên đất Sài Gòn. Khác với nét đài các của thiếu nữ Hà Nội hay vẻ thùy mị thướt tha của con gái Huế, những thiếu nữ Sài Gòn luôn gây ấn tượng bởi vẻ trẻ trung và tự tin. Nhiều người cho là dù mặc áo dài thướt tha bát phố thì họ vẫn có dáng đi khá nhanh nhẹn, chân bước dài, hai tay vung vừa phải. Họ đi nhanh nhưng dáng vẫn uyển chuyển, nữ tính. Nét riêng đó có thể hình thành từ cuộc sống nhộn nhịp của Sài Gòn từ khi chuyển mình thành “Hòn ngọc Viễn đông” từ cuối thế kỷ 19, cuộc sống luôn bận rộn trên bến dưới thuỵền và nhiều cơ hội làm ăn. Cũng có thể do Sài Gòn không có một mùa lạnh để mà co ro, lặng lẽ hay trầm ngâm trên đuờng đi. Cuộc sống bung ra đường cũng khiến họ thoải mái và tự nhiên.

Tuy vậy, đừng đánh giá sai lầm về họ nếu chỉ nhìn bề ngoài. Những thiếu nữ Sài Gòn xưa có thể ngồi ăn hàng ngoài đường rất hồn nhiên nhưng cử chỉ không hề suồng sã. Họ cũng có thể ăn mặc thoáng mát với quần short, áo không tay hay jupe ngắn nhưng không có nghĩa là chơi bời buông thả. Họ có thể không ngại chạy thử một lọai xe mới, đánh tennis, bơi thuyền thậm chí tham gia một trận đá bóng nhưng không hề tỏ mình là “có cá tính”. Họ dễ bắt chuyện nhưng không dễ làm thân, rất cởi mở vui vẻ khi làm quen nhưng không dễ “cưa đổ” như nhiều chàng tưởng bở.

Giới trẻ học đường cách nay bốn mươi năm bảo nhau “Con gái Bắc xinh học Trưng Vương, con gái Nam bộ đẹp ở Gia Long (nay là Nguyễn Thị Minh Khai)”. Các cô học trường Tây như Regina Pacis, Regina Mundi, Marie Curie đa số nhà khá giả, nhiều cô là con cái địa chủ Tây Nam bộ, nói tiếng Pháp như gió, dạn dĩ và ăn mặc rất chic, nhảy đầm một cây. Giới trẻ Sài Gòn ngắm nhau khi bát phố ngòai đường Lê Lợi, Tự Do mỗi chiều cuối tuần, nhưng dễ nhất vẫn là ở những buổi giao lưu văn nghệ các trường hay dịp giáp tết. Lúc đó, mỗi trường đều làm Nội san Xuân in bằng quay Ronéo, xong đóng tập đem bán gây quỹ tặng các bạn nghèo. Những nữ sinh xinh xắn và có tài ăn nói được chọn để lập những nhóm đi bán nội san ở các trường khác. Khoảnh khắc đó thật vui khi đang giữa mùa mát trời Sài Gòn, các cô gái xinh bất ngờ vào lớp khiến bầy trai trẻ ngồi chộn rộn. Nhan sắc Sài gòn được nhận diện ngay từ thời đi học và sau nhiều năm, rất nhiều người còn nhớ những lúc như vậy.

Người đẹp vì lụa. Sài gòn cũng có lụa Hà Đông đề làm dịu cái nắng nhiệt đới như Nguyên Sa nói. Tuy nhiên, vẻ đẹp của Sài Gòn trước hết từ tà áo dài. Áo dài những năm 50, 60 không hề bị nhẹ thể như bây giờ. Các ca sĩ thời thượng nhất vẫn thích trình diễn trong bộ áo dài. Áo dài đi làm, đi dạo phố Bonard ( Lê Lợi) hay Catinat ( Đồng khởi). Áo dài đi mua hàng siêu thị Nguyễn Du đầu những năm 1960. Màu sắc nào dường như cũng có pha thêm màu trắng cho dịu đi.  Mắt kẻ viền ở mí trên, đánh bóng với màu xanh, nâu hay tím nhạt.

Đến thập niên 60, áo dài tay raglan xuất hiện và tôi nhớ quảng cáo đầy trên các báo với nhà may Thiết Lập ở đuờng Pasteur là mạnh nhất. Áo dài tay raglan có tay áo nối từ cổ xuống nách, xéo theo hò áo. Tay áo không có khúc nối ở lưng cánh tay. Áo trở nên ôm sát người vừa vặn và đẹp hơn. Do thành bộ phận tách bạch, tay áo có thể may bằng vải khác màu hoặc khác chất liệu khác miễn hài hòa với thân áo. Kiểu áo tay raglan thịnh hành hơn kiểu áo hở cổ do bà Trần Lệ Xuân sáng tạo dù cho đến bây giờ, vẫn có người thích bận cổ áo này để phô bờ vai tròn và trông nhẹ nhàng nếu người mặc có da có thịt. Lúc đó, nữ sinh nào lỡ mang áo kiểu này là lập tức bị giám thị bắt về nhà thay áo. Bộ áo dài của nữ công chức thì chỉ cần mang với áo ngực, nhưng với nữ sinh, ai cũng phải mang một cái áo lá bên trong. Do đó, vùng hở hình tam giác nơi eo hình thành từ hai tà áo dài và lưng quần (và tạo nên vẻ hấp dẫn của người mặc nếu không có áo lá) sẽ bị che kín hoàn toàn.

Và lúc này có thêm một sự cách tân nữa khi các cô mặc áo dài với quần tây may ống thẳng, rồi lại với quần xéo bằng hàng mềm, rất tốn vải vì xếp xéo để cắt. Diện và tha thướt hơn thì may bằng hàng mouseline mỏng, có lót bằng vải đen hay trắng. Mãi sau 1975, mốt áo dài bận với lọai vải này vẫn đuợc chuộng. Khoảng giữa những năm 60, các mốt thời trang khác như jupe hay mini jupe và các thứ váy đầm cập nhật nhanh chóng. Nhiều người nước ngoài đã ngỡ ngàng khi thấy thời trang Sài Gòn theo sau phương Tây chỉ sau một vài tháng. Và với mode, con gái Sài Gòn chấp nhận cái mới nhanh chóng rồi sau đó tự gạn lọc và tìm cách tạo nét riêng chứ không thích mặc giống nhau hay na ná nhau. Đối với họ, trời đất đủ rộng để không cần bó hẹp vào sở thích của tập thể…

Hình ảnh người đẹp Sài Gòn cũng rất gắn bó với hình ảnh chiếc xe. Có thể những năm 50, nhóm xe Mobylette hay các lọai xe của Đức như Goebel, Puch hay Sach chưa làm đuợc chuyện này vì dáng cứng, hợp với đàn ông. Đến giai đọan sau, chiếc Vespa của Ý dù do người đàn ông cầm lái đã tạo nên vẻ đẹp của …các cô khi họ được các đấng hào hoa chở trên yên sau . Chiếc Vespa của Ý màu xám và của Pháp hiệu A.C.M.A màu vàng gọn nhẹ, kiểu dáng thanh tú và có bánh xe sơ cua để vi vút từ Sài Gòn ra tắm biển Vũng Tàu mà chẳng cần đi ô tô. Lúc đó, các cô ngồi sau xe luôn ngồi một bên, hai tay ôm eo người chở. Dáng ngồi chéo đầy nữ tính vừa nhu mì vừa thể hiện nét đẹp hình thể rất rõ. Sau này, khi Honda Nhật nhập vào miền Nam, các cô bận áo dài đi làm cưỡi honda dame dành cho phụ nữ, đôi chân khép phía trước dễ dàng và tà áo được vắt lên phía trước để không nhăn. Trời nắng nên luôn đeo găng tay trông rất sang, kính mát và nhiều cô cài băng đô khiến khuôn mặt sáng lên, tóc gọn đi.

Nhưng được ca ngợi vẫn là dáng các cô đi Vélo Solex. Nguyên Sa viết: Sài Gòn phóng solex rất nhanh. Đôi tay hoàng yến ngủ trong gants. Có nghe hơi thở cài vương miện. Lên tóc đen mềm nhung rất nhung …

Hình ảnh đó lay động trái tim nhiều chàng trai Sài Gòn thời ấy, và vẫn còn nguyện vẹn trong ký ức họ cho đến ngày nay.

Đặng Yên Hoà * ảnh: Đinh Tiến Mậu

Saigon CityLife (bộ mới) vừa ra mắt bạn đọc với một dáng vẻ riêng và một chất lượng đáng ngạc nhiên.

Với các cây bút trong và ngoài nước: GS.TS Trần Văn Khê, Nguyễn Quang Sáng, Hà Vũ Trọng, Danh Đức, Mạch Nha, Huỳnh Như Phương, Sue Hajdu, Trần Tiến Dũng…, Saigon CityLife là bức chân dung Sài Gòn – TP. HCM đương đại qua những kiến giải sâu sắc về con người và vùng đất này.

Saigon CityLife số 2 với chuyên đề: Sống chậm, gắn với điệp khúc nổi tiếng của ban nhạc ABBA: “Saigon, Andante, Andante”, phát xuất từ ý thức muốn chia sẻ với bạn đọc ý nghĩa phản tỉnh của nhịp sống chậm cùng giá trị hòa mình theo nhịp sinh học của tự nhiên và con người.

Nếu bài viết công phu của Hà Vũ Trọng, luận về các trào lưu “sống chậm “ ở phương Đông và phương Tây, thì Tuyệt đối không có gì hấp tấp, như một camera cài đặt ở chế độ slow motion, nhà văn Mạch Nha chậm rãi thâu nhận tất cả những chi tiết siêu nhỏ của đời thường và cái hạnh phúc bé mọn của nó. Trần Tiến Dũng thung dung tái hiện một bình minh Sài Gòn khoáng đạt để nhắc nhớ một không gian sinh hoạt văn hóa đặc trưng đáng lý cần phải có trong đời sống của lưu dân Sài Gòn – Chợ Lớn.

Giới thiệu những tác phẩm nhiếp ảnh đặc sắc trong một triểm lãm liên quốc gia mà trong đó TP.HCM trở thành một trong những “nhân vật trung tâm”, Sue Hadju, quan sát và kiến giải sắc bén về mối tương quan giữa Sài Gòn và hành trình tìm kiếm bản ngã của con người. Đó cũng chính là hành trình của mỗi nghệ sĩ kiếm tìm bản lai diện mục của chính mình. David Jonh, một nhà phê bình điện ảnh người Úc đang làm việc tại TP.HCM, với những phân tích sắc sảo đã đưa ra một quan điểm thực sự mới về điện ảnh châu Á.

Truyện ngắn lạ của văn sĩ đương đại Nhật Bản Haruki Murakami Nguyệt cầu và nhật thực/ Về những con ngựa đã ngủm trong chuồng là những hoang mang về sự cô đơn và bất cập giữa tôi và tha nhân. Phải chăng đó chính là điểm tận cùng, một cảnh báo muộn màng cho lối sống vội vã thời hậu công nghiệp?

Sẽ không tìm thấy trên 132 trang giấy này những bài viết dạng “ăn khách”, nhưng tạp chí thực sự cuốn hút bởi sự đột phá về hình ảnh và thiết kế, những tư liệu quý và những bài viết công phu trong những cách nhìn mới lạ, cập nhật những xu hướng, trào lưu mới của thế giới, tiêu biểu cho tinh thần trẻ trung, năng động của một lớp công dân trong nền kinh tế tri thức mới của TP.HCM. Saigon CityLife song ngữ Anh – Việt, 132 trang, khổ 23cm x 27,5cm, giá 25.000đ, bày bán ở các sạp báo và các nhà sách trong thành phố.

Hữu Bằng

Tiếng nói của người Sài Gòn không chỉ thuần là tiếng Việt, mà còn là sự học hỏi, vay mượn nhiều từ ngữ của dân tộc bạn, đâm ra mang nhiều “hình ảnh” và “màu sắc” hơn. Những từ như “lì xì, thèo lèo, xí mụi, cũ xì…” là mượn của người Hoa, những từ như “xà quầng, mình ên…” là của người Kh’mer. Nói riết đâm quen, dần dần những từ ngữ đó, những tiếng nói đó được người dân Sài Gòn sử dụng một cách tự nhiên như của mình, điều đó chẳng có gì lạ… Thêm vào đó, nó được sửa đổi nhiều cho phù hợp với giọng Sài Gòn, thành ra có những nét đặc trưng riêng.

Nhưng người Sài Gòn cũng có những tiếng gọi là “tiếng địa phương”. Những tiếng này thể hiện rõ nhất khi người Sài Gòn nói chuyện cùng người miền khác. Nghe một người Sài Gòn nói chuyện cùng một người khác vùng, dễ dàng nhận ra những khác biệt trong lời ăn tiếng nói giữa hai người, hai miền. Có một số từ người Sài Gòn nói, người miền khác nghe rồi… cười vì chưa đoán ra được ý. Cũng như khi nghe người Huế dùng một số từ lạ lạ như “o, mô, ni, chừ, răng…” trong khi nói chuyện vậy thôi. Khác là mấy tiếng người Sài Gòn nói, vẫn có chút gì đó nó… vui vui tai, là lạ, ngồ ngộ và… bình dân làm sao.

Giọng người Sài Gòn được xem là giọng chuẩn của miền Nam, cũng như giọng người Hà Nội được xem là giọng chuẩn của người miền Bắc. Giọng chuẩn tức là giọng không pha trộn, không bị biến đi qua thời gian. Như nói về giọng chuẩn của người Hà Nội, người ta nói đến chất giọng ấm nhẹ, khi trầm khi bổng, khi sắc khi thanh, và chẳng ai phủ nhận người Hà Nội nói chuyện rất hay và khéo.

Cái khéo ấy như thuộc về bản chất của người Hà Nội mà chỉ người Hà Nội mới có được. Nếu nhận xét về cách nói của người Việt Nam thì đúng ra tôi chỉ thấy có người Hà Nội là hay nhất cả về ngữ điệu và âm sắc mà thôi còn giọng Huế của người con gái Huế thì lại mềm mại, êm ái như đang hát vậy…

Người Sài Gòn thì khác, giọng Sài Gòn cũng khác. Không ngọt ngào … mía lùi như một số người dân Tây Nam Bộ (những cô gái ở miền tây nam bộ nổi tiếng ra giọng ngọt và rất xinh đẹp), không nặng nề cục mịch như người miền Đông Nam Bộ vốn có cái nóng cháy da thịt (chắc vậy nên họ kiệm lời hơn), giọng người Sài Gòn cũng ngọt, nhưng là cái ngọt thanh hơn, nhẹ hơn, con gái Sài Gòn nói chuyện rất dễ thương, họ nói rất nhanh và cũng rất tự nhiên và vui vẻ . Đó là chất giọng “thành thị” đầy kiêu hãnh của người Sài Gòn.

Giọng người Sài Gòn nói lên nghe là biết liền. Ngồi nghe hai người Sài Gòn nói chuyện cùng nhau ở một quán nước, bên đường hay qua điện thoại, dễ dàng nhận ra họ, họ nói không nặng như người miền Trung và giọng cũng không thanh như dân Hà Nội, họ nói với cái kiểu sảng khoái của dân Nam bộ. Mà điều đặc biệt trong cách người Sài Gòn nói chuyện cùng nhau là mấy từ “nghen, hen, hén” cuối câu hay dùng. Người miền khác có khoái, có yêu người Sài Gòn thì cũng vì cách dùng từ “nghen, hen” này. Khách đến nhà chơi, chủ nhà tiếp. Khách về, cười rồi buông một câu “Thôi, tôi dìa nghen!” – Chủ nhà cũng cười “Ừ, dzậy anh dìa hen!”.

Nói chuyện điện thoại đã đời, để kết câu chuyện và cúp máy, một người nói “Hổng còn gì nữa, dzậy thôi hen!” “thôi” ở đây nghĩa là dừng lại, kết thúc, chấm dứt gì đó. Hai đứa bạn nói chuyện cùng nhau, bắt gặp cái gì vui, quay đầu sang đứa kế bên “Hay hén mậy?” bằng giọng điệu thoải mái…

Giọng người Sài Gòn đôi khi diễn đạt cùng một câu nói, nhưng lại bằng nhiều cung bậc giọng điệu khác nhau lại mang ý nghĩa khác nhau. Đám nhỏ quậy, nghịch phá, người chị mắng, giọng hơi gằn lại và từng tiếng một, có chút hóm hỉnh trong đó “Dzui dzữ hen!”. Đám bạn cùng tuổi, ngồi chơi chung, cười đùa, một người nói giọng cao cao vui vẻ “Dzui dzữ hen!”… Người Sài Gòn có thói quen hay “đãi” giọng ở chữ cuối làm câu nói mang một sắc thái khác khi hờn giận, khi đùa vui như “Hay dzữuuu”, “Giỏi dzữưưu…!” Nghe người Sài Gòn nói chuyện, trong cách nói, bắt gặp “Thôi à nghen” “Thôi à!” khá nhiều, như một thói quen và cái “duyên” trong giọng Sài Gòn.

Người Sài Gòn nói chuyện, không phát âm được một số chữ, và hay làm người nghe lẫn lộn giữa âm “d,v,gi” cũng như người Hà Nội phát âm lẫn các từ có phụ âm đầu “r” vậy. Nói thì đúng là sai, nhưng viết và hiểu thì chẳng sai đâu, đó là giọng Sài Gòn mà, nghe là biết liền.

Nghe người Sài Gòn nói chuyện, nhất là các giọng của thiếu nữ… cô nào giọng đã mượt, đã êm rồi thì cứ như ru người ta. Con gái Sài Gòn nói chuyện không luyến láy, không bay bổng như con gái Hà Nội, không nhu hiền như con gái Huế, nhưng nghe đi, sẽ thấy nó ngọt ngào lắm.

Cái chất thanh ngọt đặc trưng của miền Nam. Con gái Sài Gòn khi nói điệu hoặc khi làm nũng họ thường kéo dài giọng ra nghe ngọt và dễ thương đến mức tôi tự đặt là cái giọng nhẽo. Nhất là gọi điện thoại mà nghe con gái Sài Gòn thỏ thẻ tâm tình thì có mà muốn chết đi được với cái ngọt ngào ấy! Tôi nhớ có những đêm nhấc điện thoại lên chỉ để nghe giọng cô bạn nói . Tôi dám chắc rất con trai mà nghe giọng làm nũng đó thì rất ít người có thể không thấy ngây ngất.

Một người miền khác, có thể là Bắc hoặc Trung, diễn tả một khoảng thời gian ngắn vài ngày thì nói “Từ bữa đó đến bữa nay”, còn người Sài Gòn thì nói “Hổm nay”, “dạo này” người khác nghe sẽ không hiểu, vì nói chi mà ngắn gọn ghê. (Lại phát hiện thêm một điều là người Sài Gòn hay dùng từ “ghê” phía sau câu nói để diễn tả một sắc thái tình cảm riêng. Tiếng “ghê” đó chẳng hàm ý gì nhiều, nó mang ý nghĩa là “nhiều”, là “lắm”. Nói “Nhỏ đó xinh ghê!” nghĩa là khen cô bé đó xinh lắm vậy).

Lại so sánh từ “hổm nay” với “hổm rày” hay nghe ở các vùng quê Nam Bộ, cũng một ý nghĩa như nhau, nhưng lại không hoàn toàn giống nhau. Nghe người Sài Gòn dùng một số từ “hổm rày, miết…” là người Sài Gòn bắt chước người miền sông nước vậy. Nhưng nghe vẫn không trái tai, không cảm thấy gượng, vì trong người Sài Gòn vẫn còn cái chất Nam Bộ chung mà.

Người Sài Gòn cũng có cách gọi các cô gái rất dễ thương,bạn bè thì nói là nhỏ Thuỷ, nhỏ Lan (Như Hà Nội gọi là cái Thuỷ,cái Lan)… Gọi các em gái là nhóc còn với các cô thiếu nữ là bé (bé nè xinh quá ta, bé này dễ thương àh nha nhưng mà thương hông có dễ) …

Nói một ai đó chậm chạp, người Sài Gòn kêu “Thằng đó làm gì mà cứ cà rề cà rề… nhìn phát bực!” Nghe cứ như là đùa, chẳng làm câu nói nặng nề lắm. Một người lớn hơn gọi “Ê, nhóc lại nói nghe!” hay gọi người bán hàng rong “Ê, cho chén chè nhiều nhiều tiền ít coi!”… “Ê” là tiếng Sài Gòn đó, coi gọi trổng không vậy mà chẳng có ý gì đâu, có thể nói đó là thói quen trong cách nói của người Sài Gòn.

Mà người Sài Gòn cũng lạ, mua hàng gì đó, thường “quên” mất từ “bán”, chỉ nói là “cho chén chè, cho tô phở”… “cho” ở đây là mua đó nghen. Nghe người Sài Gòn nói chuyện với nhau, thường bắt gặp thế này “Lấy cái tay ra coi!” “Ngon làm thử coi!” “Cho miếng coi!” “Nói nghe coi!”… “Làm thử” thì còn “coi” được, chứ “nói” thì làm sao mà “coi” cho được nè ? Vậy mà người Sài Gòn lại nói, từ “coi” cũng chỉ như là một từ đệm, dân Sài Gòn nói dzậy mà.

Ngồi mà nghe người Sài Gòn nói chuyện cùng nhau thì quái lắm, lạ lắm, không ít người sẽ hỏi “mấy từ đó nghĩa là gì dzậy ta ?” – Mà “dzậy ta” cũng là một thứ “tiếng địa phương” của người Sài Gòn à. Người Sài Gòn có thói quen hay nói “Sao kỳ dzậy ta?” “Sao rồi ta?” “ Được hông ta?”… Nghe như là hỏi chính mình vậy đó, mà… hổng phải dzậy đâu nghen, kiểu như là nửa hỏi người, nửa đùa đùa vậy mà. Tiếng Sài Gòn là dzậy đó, nếu bạn giả giọng Sài Gòn nói chuyện, dù có giống cách mấy mà bỏ quên mấy tiếng đệm, mấy tiếng Sài Gìn riêng riêng này thì đúng là… “bạn hông biết gì hết chơn hết chọi!” (Mấy cái này hổng có trong từ điển đâu nha).

Mà Nói về chuyện người Sài Gòn dùng từ “lóng” (slang words) kiểu mới… Thật ra, đa số những “từ lóng” này đều do…bọn trẻ chúng nó “chế” ra.

Có một dạo,dân Hà Nội mình hay nói “hâm” rồi “ẩm IC”… có nghĩa là “man man, tửng tửng, khùng khùng” đây. Lúc đó tôi nói với mấy người bạn Sài Gòn thì họ cười và bảo “Trong Sài Gòn thì không có nói dzậy, mấy người đó người ta gọi là…khìn á!”. Như ngồi uống nước với tên bạn, hắn nói điên nói khùng một hồi, tức quá hét “Mi khìn hả ku ?”… Lật hết mấy quyển từ điển tiếng Việt cũng chẳng kiếm đâu ra nghĩa của chữ “khìn” này, mà cũng chẳng biết nó bắt nguồn từ đâu luôn. Trời, nói thì nói vậy mà, biết để làm gì chứ… Ai là người dùng nó đầu tiên thì quan trọng gì ? Nói nghe vui miệng là được.

Mấy người ăn ở không, ngồi lê đôi mách, cái mỏ lép chép nhiều chuyện suốt ngày = ông tám, bà tám. Chẳng hiểu từ đâu ra cái định nghĩa kỳ quặc này nữa. Mà cứ hễ mình đang nói huyên thuyên bất tuyệt mà thấy người ta dòm mình với ánh mắt kỳ lạ rồi nói “Đồ ông/bà tám!” là biết rồi đó…100% là bị “chửi” : nhiều “chiện” rồi đây. Ông tám, bà tám… nói riết rồi thì còn vỏn vẹn một chữ “tám”. Hỏi “Đang làm gì đó ?” – Trả lời “Tám dí nhỏ bạn!”…”Tám” giờ thành…động từ luôn trong cách nói của người Sài Gòn.

Tiếng lóng của dân Sài Gòn phổ biến nhất là trong đám học trò còn ôm cặp ngồi ghế nhà trường với “cúp cua, dù , quay, gạo bài, cưa, ghệ, bồ, mèo, khứa, khoẻn…”, nhiều, nhiều lắm… Rồi từ một số bộ phim Hongkong, show hài, gần đây là một số Gameshow trên truyền hình. Thấy vui miệng khi nói một từ nào đó, hoặc dùng nó để ví von so sánh với một điều gì cảm thấy cười được là dùng, là hiển nhiên trở thành “slang word”…

Ngẫu nhiên rồi hiển nhiên, chuyện bình thường của người Sài Gòn thôi, bình thường như “từ nhà ra chợ”, “chuyện thường ngày ở huyện” vậy mà. Nói về tiếng lóng tôi thấy ấn tượng như từ “cùi bắp” ý nói những thứ rẻ mạt vứt đi, bo xì là không chơi nữa hay 1 câu chửi mà tôi thấy đặc biệt buồn cười nhưng chỉ có cách nói dài giọng của người Sài Gòn mới nói được ” bà mẹeeee ziệc nam anh hùng”.

Những gì tôi viết ở trên 1 phần là do tôi tự nhận thấy và cũng có những phần tôi tham khảo từ 1 số tài liệu. Nhận xét chủ quan của tôi về Sài Gòn là người Sài Gòn rất thẳng tính và không khách sáo như người Hà Nội. Họ chơi rất thoải mái nhưng ít khi thấy hỏi về gia đình bạn như thế nào,bạn kiếm được bao nhiều tiền.

Họ cũng không hay đánh giá bạn qua cái xe của bạn đi, điện thoại bạn đang dùng hay bộ quần áo bạn mặc mà họ đánh giá qua cách bạn thể hiện thế nào, bạn sống với mọi người ra sao!Vào đây tôi cũng học được 1 thói quen là share tiền,đi ăn,đi uống (Nhắc nhỏ các bạn nếu vào Sài Gòn lần đầu thì ở trong này quan niệm là ai mời thì người đó trả tiền còn cả hội đi với nhau thì chia đều).

Điều tôi thích khi làm ở Sài Gòn là họ làm hết sức nhưng chơi cũng hết mình và đây là 1 nơi có rất nhiều cơ hội để làm giàu (Cái này là kết nhất).

Mỗi vùng đất đều có những điều thú vị …

Nhiều người đã từng ngỡ ngàng khi được ngắm các bức ảnh Hà Nội xưa do hai cha con nhà giáo Đoàn Thịnh và kiến trúc sư Đoàn Bắc sưu tầm. Trong quá trình tìm kiếm ảnh về Hà Nội, Đoàn Bắc may mắn có được một lượng lớn các bức ảnh xưa của nhiều vùng, miền, trong đó có Sài Gòn. Những bức ảnh này đã khiến anh phải thốt lên: “Tôi chưa từng nhìn thấy tấm ảnh nào cổ đến vậy. Những bức ảnh chụp Hà Nội xưa nhất mà tôi sưu tầm được cũng phải cách đó tới 20 năm”.

Xe bò trên đường Catinat

Các bức ảnh công bố lần này nằm trong khoảng thời gian 1860 – 1909, được sắp xếp thành bốn mảng chủ đề là đô thị, sông Sài Gòn, con người và kiến trúc. Hình ảnh Sài Gòn xưa hiện lên ở nhiều góc cạnh khác nhau, khiến nhiều người xem, trong đó có cả những người đã gắn bó nhiều năm với Sài Gòn, cảm thấy vô cùng ngạc nhiên.

Nhìn bức ảnh chụp bến cảng Sài Gòn vào năm 1860 thấy những con tàu lớn, đặc biệt đường được mở rất rộng, không nhiều người có thể tưởng tượng rằng đây là Sài Gòn, mà ngỡ như đó là hình ảnh tại một đất nước châu Âu nào đó. Bản đồ Sài Gòn năm 1861 cho thấy người Pháp lấy cảng Sài Gòn làm trung tâm, tiến hành quy hoạch từ đây. Trong bức ảnh chụp cảng quân sự, mặc dù xung quanh lúp xúp những ngôi nhà mái ngói, nhưng trên mặt nước đã thấy có những con tàu chiến lớn. Những ngôi nhà, cửa hàng, khu phố mang dấu ấn kiến trúc Pháp đã mọc lên. Hình ảnh Phủ Thống sứ Nam Kỳ được chụp vào năm 1890 đã được trang trí đèn điện hiện đại. Có thể thấy, ngay từ thời điểm đó, Sài Gòn đã được người Pháp xây dựng trở thành đô thị hiện đại đầu tiên với tốc độ nhanh chóng. Cuốn Sài Gòn năm xưa có viết rằng, thời kỳ ấy, nhiều người Pháp, hay cả thái tử, công chúa nhiều nước châu Âu đi tàu đến Sài Gòn để ăn chơi, đánh bạc hay ra ngoại ô săn bắn.

Gánh hàng rong – Ảnh do: nhà sưu tập Đoàn Bắc và nhà giáo Vũ Thế Khôi cung cấp

Theo nhà sưu tập Đoàn Bắc, kiến trúc Sài Gòn không có bản sắc rõ rệt như nhiều vùng đất khác như Hà Nội, Huế… Những bức ảnh chụp ven sông Sài Gòn, hay trong những khu phố cho thấy đan xen những ngôi nhà tranh của người Việt là những ngôi nhà ngói theo phong cách người Hoa và nhà gạch do người Pháp xây dựng. So sánh hình ảnh chụp con người Hà Nội và Sài Gòn những năm cuối thế kỷ 19 cũng thấy có nhiều điểm khác nhau từ cách mặc quần áo, cách để tóc cho đến phương tiện đi lại. Trong bức ảnh chụp một khu chợ tại Sài Gòn, có hình ảnh người phụ nữ tóc vấn cao, chứ không vấn khăn, người dân đội chiếc nón chóp nhọn, bên dưới bành rộng, chứ không đội nón quai thao như Bắc Kỳ. Một điểm thú vị là, người bản xứ và người Pháp thường di chuyển bằng xe trâu hay bò, ít thấy đi xe ngựa.

Hình ảnh khu phố Charner (khu vực chợ Bến Thành ngày nay) đang xây dựng

Vì ý tưởng công bố bộ ảnh về Sài Gòn mới nảy ra cách đây không lâu, vả lại nguồn kinh phí quá lớn, nên nhà sưu tập Đoàn Bắc mới chỉ phục chế lại một số bức. Anh mong có thể thực hiện được cuộc triển lãm ảnh Sài Gòn xưa tại TP.HCM  hay in một cuốn sách hình ảnh của Hà Nội và Sài Gòn đã công bố nhưng dự định chưa thể thực hiện vì có nhiều khó khăn về thời gian và kinh phí. Một tin vui là một người bạn đã làm tặng trang web kyuc.vn cho nhà sưu tập Đoàn Bắc.

Theo dự kiến, vào ngày 30.4 – 1.5 tới đây, trang web sẽ hoạt động chính thức, những ai yêu thích ảnh xưa có thể chiêm ngưỡng, bình luận và giao lưu.

Minh Ngọc (Trích Thanh Niên Online)

Chưa rõ những ly cà phê đầu tiên ở Sài Gòn được pha thế nào, nhưng theo cố nhà văn Sơn Nam, miền đất mới này đã xuất hiện sớm hai quán cà phê do người Pháp làm chủ là Lyonnais (trên đường Lý Tự Trọng nay) và Café de Paris (trên đường Đồng Khởi) từ năm 1864. Và cà phê dần hình thành một dòng chảy văn hóa, bạn tri âm, tri kỷ của bao lớp người Sài Gòn …

1

Khi chiến hạm Pháp tiến vào Sài Gòn, những giọt cà phê hương bơ cũng dần chảy trên miền đất mới này. Trong ký sự Đông Dương ngày ấy, tay bút phiêu bạt Claude Bourrin kể lại một thời bàn cà phê xếp kín chỗ quanh Nhà hát lớn. Giờ đông khách, mùi cà phê ngào ngạt khắp khu vực.

Trên các đường phố khu vực này, nhiều quán cà phê cũng nhanh chóng xuất hiện như Café de la Musique, Grand Café de la Terrasse, Café des Fleurs… để phục vụ kẻ viễn chinh lẫn người bản địa sớm hấp thụ lối sống phương Tây.

Cặp mắt tinh tế của tác giả cũng nhìn thấy hình ảnh trong khi các ông chồng người Pháp tụ tập tán gẫu ở các quán cà phê này, thì các quý phu nhân đi dạo trên những chiếc xe ngựa leng keng.

Sau đó, nhiều bà quay xe về quán để đón phu quân vẫn đang mải mê với thứ nước thơm nồng. Claude Bourrin cũng không quên nhấn nhá kể lại những lời bình phẩm nhỏ to, mà đôi khi thô tục, của những anh lính viễn chinh về các quý bà người Pháp vốn như hoa hiếm ở Sài Gòn thuở ấy…

Trong chiến tranh 20 năm, một góc khác của Sài Gòn, nhà báo Edith Lederer (hiện là trưởng phân xã AP tại Liên Hiệp Quốc), trong chuyến thăm lại Sài Gòn năm 2010 đã ở lại khách sạn Caravelle và kể lại: “Văn phòng của AP nằm trên tòa nhà Eden. Nhà báo chúng tôi ngồi ở Givral, Brodard, nói đủ chuyện trên đời và nghe ngóng tin tức”.

“Trục cà phê” gồm ba quán La Pagode, Givral, Brodard đã từng một thời là trung tâm báo chí của Sài Gòn. Ở đó, những tên tuổi hàng đầu thế giới về báo chí như Peter Arnett, Larry Burrows… đều từng có thời gian la cà, chờ đợi và chiến đấu với những thông tin nóng bỏng nhất của chiến tranh Việt Nam. Cũng ở cái “trục cà phê” đó, “tướng Givral” Phạm Xuân Ẩn cũng quanh năm la cà cà phê Givral ngay dưới chân văn phòng Hãng tin AP. Ông là phóng viên tờ Time, một nhà tình báo xuất sắc nhất của Việt Nam trong suốt cuộc chiến.

Bây giờ La Pagode không còn, Givral cũng ngừng hoạt động cùng với tòa Eden. Nhưng người Sài Gòn đi ngang qua khu vực ấy vẫn thấy Brodard sáng đèn và tấp nập cà phê ngay ngã ba Đồng Khởi – Nguyễn Thiệp. Tên Brodard vẫn còn đây nhưng “gu” cà phê đã chuyển sang phong vị Gloria Jean’s. Người Việt, khách Tây hòa vào nhau bên ly cà phê. Mỗi năm, khi những người xưa cũ của cuộc chiến tranh Việt Nam quay lại thăm thành phố nhiều ký ức này, Brodard – Gloria Jean’s vẫn làm dấy lên những vùng rất rõ nét trong tâm trí họ. Ở đó, đám nhà báo ngồi, chính trị gia đi lại, thông tin khuấy động, Sài Gòn rung chuyển khi những trang tin đến tay thế giới.

2

Bên cạnh những quán cà phê gắn liền lịch sử, Sài Gòn xưa còn có những quán cà phê bình dân như bộ mặt khác rõ nét và chân thực về người xứ này. Thầy giáo Hoàng Hữu Phước bồi hồi nhớ mãi thuở cầm cốc ra quán cà phê Năm Dưỡng mua cho cha. Ông kể: “Bà chủ cho cả cái vợt đầy bột cà phê nhúng vào bình, vợt lên xuống rồi đổ cà phê ra cốc. Xong bà lại tống nước sôi vào, tiếp tục vợt và đậy nắp lại. Ba tôi ghiền, ông ngoại tôi cũng ghiền”.

Quán cà phê Năm Dưỡng ngày ấy nằm trên đường Nguyễn Thiện Thuật. Cả cái kiểu pha cà phê dùng vợt (còn gọi là “cafe vớ” – vì vợt để bã giống cái vớ) cũng hiếm còn thấy ở Sài Gòn. Sau này bôn ba khắp nơi, ông Phước vẫn nhớ cà phê vợt ngày nào: “Đó là cách pha của các chàng cao bồi, vì khi nấu nước nóng, hương khói tỏa ra nồng nàn cả phòng…”.

Đạo diễn Tường Phương, ngày xưa còn là chàng sinh viên văn khoa Sài Gòn, nhớ mãi chuyện muôn năm cũ: “Bà lão bán cà phê bị hô nhưng lúc nào cũng cười toe toét. Bà biết hết từng người thích gì. Tay vợt vợt cho cà phê ra nước, ông bà bán hàng chẳng lúc nào ngớt chuyện với khách. Quán Năm Dưỡng bình dân nên đông khách, có lúc chẳng có ghế ngồi. Cà phê thơm thiệt thơm”.

Với Tường Phương, cà phê vỉa hè là nơi đã cho ông gặp được những người quan trọng nhất của đời làm phim. Một lần, khi đang tìm hiểu để quay bộ phim tài liệu về quái kiệt cải lương Ba Vân, ông đã được chính nghệ sĩ già này nhắc nhở về những ly cà phê buổi sớm.

Nhà ở Bàu Sen, ông Ba Vân dậy sớm ra chợ Bàu Sen uống cà phê và nhìn người ta chở bông, chở rau quả, rồi buồn vui chuyện trúng mùa, thất bát. Ly cà phê buổi sớm đã giúp ông lão cảm nhận nhân gian thế sự chảy trong máu mình để thăng hoa trong vai diễn.

Ở Sài Gòn, người ta thấy ở quán cóc vỉa hè hoặc tận xó xỉnh nào đó, những bậc thầy văn chương, thi sĩ như Sơn Nam, Bùi Giáng… ngồi cạnh những người xích lô lam lũ. Ông Hoàng Hữu Phước tâm sự: “Hồi ông Bùi Giáng còn sống, đám sinh viên tụi tôi hay đến quán cà phê trong ngõ, đối diện với chùa Kỳ Viên đường Nguyễn Đình Chiểu và gặp ông ngồi đó với ba bốn ông bạn gần tuổi nhau. Rồi tôi cũng thấy ông xích lô bỏ xe ngay đó, vác điếu cày vô ngồi gọi cà phê trong quán”.

Rồi bao chuyện đất và người Nam bộ đã đến với ly cà phê cùng nhà văn Sơn Nam. Cuộc sống và giọt mồ hôi anh xe kéo, ông bốc vác cũng từ ly cà phê ấy mà trôi vào từng dòng tác phẩm của cụ Vương Hồng Sển, vào từng dòng thơ say tỉnh, hư thực của nhà thơ Bùi Giáng.

3

Người Sài Gòn thập niên 1960-1970 cũng khó quên những quán cà phê nghèo khó, thô mộc, mà đôi khi dữ dằn ở những “ốc đảo” Mả Lạng, quận 4 của người nghèo khó, sa cơ lỡ vận, trốn quân dịch, kể cả anh chị giang hồ, bán sương …

Sâu trong hẻm hun hút, tăm tối như hang rắn có những quán cà phê của bà Ba lé, chị Bảy mồ côi, đại ca Năm thọt. Người ta có thể chỉ mặc quần xà lỏn ngồi uống cà phê, sôi nổi chuyện tin đồn, bày kế trốn quân dịch và sẵn sàng chửi thề đủ thứ chuyện trên trời dưới đất.

Nhiều chủ quán không biết nửa chữ cắn làm đôi, nhưng luôn thủ sẵn cuốn sổ nợ cho người uống ghi nợ. Giá ly cà phê rẻ mạt mà lắm kẻ vẫn không trả nổi nợ. Cứ ít hôm chủ quán lại thở dài nghe tin tay anh chị, cô gái “buôn hương” nào đó ở xóm mình không thể trở về. Trang giấy ghi nợ đành phải xé đi vì người bất hạnh đã bỏ thân ở góc hẻm, đầu chợ lạnh lẽo nào đó…

QUỐC VIỆT – LAN PHƯƠNG

(Trích “Hành trình cà phê Việt” – TT)

Sài Gòn đã hơn 300 tuổi tính từ thuở Nguyễn Hữu Cảnh vào phương Nam lập đồn, mở phủ. Song nếu kể Sài Gòn là một đô thị hiện đại có quy hoạch chi tiết, có tên đường và số nhà, có cơ sở hạ tầng toàn diện thì chỉ mới bắt đầu vào cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20; nghĩa là mới hơn 100 năm, còn trẻ hơn nhiều so với Paris, London, Washington, Bắc Kinh…

Thế nhưng nếu như những đô thị ấy vẫn giữ được hình dáng của ngày đầu thành lập thì Sài Gòn những năm đầu thế kỷ 21 đang thay đổi vùn vụt mỗi ngày, đến mức nhiều người lo lắng quá khứ sẽ trôi nhanh, thậm chí biến mất. Để rồi những hoài niệm đang đầy ắp trên hàng ngàn trang web, các blog, trên mạng Facebook, Twitter – ở đó những bức ảnh về Sài Gòn qua nhiều thời kỳ được nhiều người yêu Sài Gòn góp nhặt, trở thành những dòng hồi ức đa dạng về một thành phố đang liên tục đổi thay.

Kiến trúc sư Nguyễn Sơn Tây, 37 tuổi, đã sưu tầm ảnh Sài Gòn trước năm 1975 và trưng bày bộ sưu tập này tại quán cà phê Sài Gòn Một Thuở của anh ở Q.3 (TP.HCM). Trong khi Văn Phụng Hiếu Minh, sinh viên đang học kiến trúc ở London, mê Sài Gòn xưa đến mức dành hai kỳ nghỉ hè vừa qua để cùng một nhà báo đi khắp thành phố chụp hàng trăm tấm ảnh những kiến trúc hiện hữu để đối chiếu với kiến trúc đầu thế kỷ. Nhóm ba người này đang thực hiện một tập sách ảnh và chuẩn bị một triển lãm ảnh mang tên “Saigon then and now” (Sài Gòn xưa và nay).

Tháng 10-2010, một nhóm bạn trung niên nhiều ngành nghề, có chung tình yêu Sài Gòn đã thành lập Câu lạc bộ Sài Gòn Đẹp để chia sẻ tư liệu và những điều tâm đắc về các giá trị vĩnh hằng của vùng đất này. Sài Gòn Đẹp với sự trợ giúp của Quỹ hỗ trợ cộng đồng Lawrence S. Ting (do UBND TP.HCM cấp phép hoạt động năm 2006) đã bắt tay vào thực hiện một bộ phim 3D so sánh kiến trúc tiêu biểu của Sài Gòn hiện nay và quá khứ.

Bộ phim này đã được một nhóm làm phim Đài Loan quay thử nghiệm tại 14 điểm của TP.HCM. Ngày 21-1, Câu lạc bộ Sài Gòn Đẹp đã xem những đoạn phim 3D đầu tiên quay chợ Bến Thành, dinh Thống Nhất, đền Hải Nam, Bảo tàng Mỹ thuật…

Trước đó, nhân kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long – Hà Nội, một phim 3D về phố cổ và Hoàng thành Thăng Long đã được làm khá thành công. Với Sài Gòn xưa, vấn đề là nên chọn những kiến trúc nào có thể coi là tiêu biểu? Do vậy, phải “kiểm kê” từ công thự, đền đài, phố xá đến chợ, trường học, bến cảng, nhà dân… Từ đó Sài Gòn Đẹp đã thử lập danh sách 100 kiến trúc tiêu biểu của Sài Gòn trong 100 năm qua.

Thành viên đầu tiên của Sài Gòn Đẹp hào hứng góp ý tưởng cho việc làm phim là ông Phan Chánh Dưỡng, một trong những người tham gia xây dựng khu đô thị mới Nam Sài Gòn. Qua nghiên cứu, ông cho rằng nên chọn những kiến trúc tiêu biểu trước nhất ở ba khu vực xưa cũ đầu tiên: Sài Gòn (trung tâm Q.1), Gia Định (lăng Ông Bà Chiểu, Q.Bình Thạnh) và Chợ Lớn (Q.5) cũng như những con đường, kênh rạch nối liền ba khu vực.

Cũng theo ông, bộ phim cần thể hiện được hướng phát triển của Sài Gòn trong lịch sử – đó là hướng phát triển từ cảng nội địa ra cảng biển, từ đồng bằng sông Cửu Long ra Đông Nam Á và xa hơn.

Kiến trúc sư Nguyễn Văn Tất, người đang lưu giữ nhiều hình ảnh và hồ sơ kiến trúc của Sài Gòn, kể cả không ảnh, cho rằng cần thêm thời gian để phát động một cuộc bình chọn rộng rãi trong công chúng, sao cho bản danh sách các kiến trúc tiêu biểu của Sài Gòn thật sự thuyết phục mọi người. Tuy nhiên, theo bà Nguyễn Thế Thanh – nguyên phó giám đốc Sở Văn hóa – thông tin TP.HCM, người từng chịu trách nhiệm về việc gìn giữ di sản văn hóa tại thành phố, không thể chờ đợi lâu hơn nữa bởi nhiều di sản kiến trúc của Sài Gòn “đang có nguy cơ không còn nữa!”.

Quả thật những báo động của bà Thanh đã thành sự thật từ lâu khi nhiều hình ảnh đẹp của Sài Gòn xưa đã và đang biến mất.

PHÚC TIẾN (TT Online)

Giải thưởng dành cho người thắng cuộc mùa thi năm nay đã được công bố gồm: giải thưởng trị giá 20.000 USD, một hợp đồng thu âm album DVD và cơ hội quảng bá tên tuổi trên hệ thống truyền thông trong suốt một năm đăng quang được hỗ trợ từ nhà sản xuất – Công ty BHD.

Như linh tính, Uyên Linh đã nói đêm qua sẽ là sô diễn lớn nhất đầu tiên của mình. Và điều đó đã thành sự thật. Dù ca khúc dự thi duy nhất trong đêm Giấc mơ nào với tôi (Bảo Chấn) đúng sở trường song không phù hợp với không khí sục sôi của đêm trao giải, nhưng Uyên Linh vẫn giành trọn tình cảm của tất cả mọi người bằng tài năng thiên phú và bản lĩnh của mình qua các tiết mục khác trong chương trình: I believe I can fly (R.Kelly) hát cùng Mỹ Linh, Anh mãi là (Hồ Hoài Anh) hát cùng Mai Hương và đặc biệt là ca khúc chiến thắng Cám ơn tình yêu (Huy Tuấn). Trước đó, trong đêm thi mang tính quyết định hôm 18-12, Uyên Linh cũng đã “đốt cháy” sân khấu Idol bằng ca khúc Sao chẳng về với em (Quốc Trung) và ca khúc quốc tế Take me to the river.

Vậy là giấc mơ Idol của cô gái 22 tuổi, vừa tốt nghiệp Học viện Ngoại giao và có “tiền sử” sáu lần thi hát (trong đó có Sao Mai – điểm hẹn 2008, VN Idol 2008, Sao Mai 2009) và từng được ca sĩ Thanh Lam khuyên “Em chỉ nên về hát sinh viên thôi…”, được đi tiếp ở chung kết VN Idol 2010 nhờ Ðăng Khoa bỏ cuộc, đã thành hiện thực.

Một mùa thi toàn thắng

Dù mang định dạng “được ăn cả, ngã về không” nhưng với mùa thứ 3 VN Idol, người chiến thắng không chỉ là Uyên Linh mà còn là toàn bộ êkip thực hiện chương trình. Bởi ngay khi chỉ còn lại Uyên Linh và Mai Hương, bạn yêu nhạc khắp cả nước đã rất phấn khởi vì có được hai giọng ca hoàn toàn xứng đáng (dù vẫn chưa có kết quả cuối cùng) với danh hiệu của sân chơi này. VN Idol 2010 không chỉ lôi kéo được mọi người hãy yêu nhạc trở lại mà còn gầy dựng lại được phong trào ca hát cũng như niềm tin cho khán giả vào những chương trình ca hát trên truyền hình vốn đã quá buồn tẻ, nhàm chán trong nhiều năm qua.

Và không khí tại trung tâm ca nhạc Lan Anh trong lễ công bố và trao giải vào tối qua là minh chứng rõ ràng cho điều đó. Không gian rộng lớn này như nổ tung bởi những tiếng vỗ tay, reo hò của khán giả khi MC Phan Anh bắt đầu đếm ngược 10, 9, 8, 7, 6, 5… để mở màn “bữa tiệc âm nhạc” cuối cùng của VN Idol 2010.

Thu Trang (20 tuổi, sinh viên du lịch Sài Gòn): Suốt mấy tháng nay, gần như tối thứ bảy nào tôi cũng nhịn đi chơi để ở nhà xem VN Idol. Năm nay đêm chung kết đã thật sự là cuộc chiến ngang tài ngang sức giữa hai giọng ca xuất sắc nhất. Giây phút chờ nghe kết quả làm tôi hồi hộp không thể tả. Tôi đã nhảy cẫng lên sung sướng phát khóc khi biết Uyên Linh là thần tượng âm nhạc năm nay.

Tổng hợp Internet

Có lẽ là thú vị nhất, đẹp nhất Sài Gòn,vì nó có thể nhìn thấy hết Sài gòn,chắc các bạn cũng đóan ra,vì ko quán café nào nhìn thấy hết SG như ở đây.Vâng ,đó là Cà phê 33 tầng. Đúng với tên gọi của nó, quán này nằm ở tầng thứ 33 của tòa nhà Panorama. Bạn phải đi vào tầng hầm (rất dốc, rất dễ té) hình xoắn ốc để gửi xe, sau đó đi thang máy lên thẳng tầng 33, cũng là tầng cao nhất của tòa nhà. Design của quán cũng bình thường. So với mấy quán mới mở bây giờ thì không có gì đặc biệt. Nhưng quán có 2 cái đặc biệt nhất là giá cả và góc view.

Drinking – Coffee – Coffee
- Address : 37, Tôn Đức Thắng , Ward , District 1, HCM City

Ibox: (135 Hai Bà Trưng)
Đó có lẽ là quán cafe có khung cảnh lãng mạn nhất mà Lãng tử đã thấy. Ở Ibox, người ta trưng bày đồ nội thất rất đẹp và sang trọng. Ibox cũng thắp nến nhưng với khung cảnh trong quán, Ibox lãng mạn hơn rất nhiều so với Era. Giá nước ở đây đắt bà cố, ít nhất 40.000 VND. Những đôi tình nhân nên vào đây ít nhất 1 lần!

Era: (58C Trần Quốc Thảo, góc Trần Quốc Thảo – Tú Xương).
Âm thanh ở quán này có lẽ là hay nhất SG. Pre-amplifier ở Era là loại dùng bóng đèn, giá hình như tới 5.000 USD. Ở Era hay mở các đĩa than, loại đĩa to bà cố, chạy bằng máy đĩa có cái kim…. Nếu bạn đến Era một mình, ngồi khoảng 2 tiếng bên ly cafe đá (15k VND), khi về, có lẽ bạn sẽ để lại những phiền muộn và thanh thản bước đi. Ở Era, cái mà Lãng tử thích nhất là nhạc. Cái thứ 2 là khung kính lớn thay cho bức tường mặt tiền. Ngồi nhìn dòng người xuôi ngược bên kia tấm kính, bạn có cảm giác mình được thoát ra khỏi đám xô bồ trong một lúc.

Sax n’Art – 28 Lê Lợi, quận 1:
Sáng hoặc xế chiều, uống cafe mà nghe Jazz thì không gì bằng. Cùng với Era, Sax n’Art là nơi thưởng thức nhạc Jazz lý tưởng nhất. St rất thích Sax n’Art, ngoại trừ khoản giá đồ uống hơi đắt, khoảng 25.000 – 30.000 VND.

Quán Ciao (trên đường Mạc Đĩnh Chi):
Không gian yên tĩnh, ấm cúng, khung cảnh lịch sự, món pizza ở đó rất ngon. Sau 8h tối thì có chơi đàn piano, nghe tuyệt vô cùng. Mỗi tội hơi đắt.

Carmen – Flamenco (8 Lý Tự Trọng)
Nếu bạn thích nhạc Flamenco, thích tiếng guitar réo rắt đến nao lòng, bạn nên đến Carmen. Decor của Carmen rất đẹp, nước uống ngon nhưng đắt (ít nhất 30.000 VND).

Quán Cõi Riêng: (đường Nguyễn Trọng Tuyển Quận Tân Bình)
Quán này nằm gần trường THCS Ngô Sĩ Liên, ngay chỗ giao với Phạm Văn Hai, thiết kế rất “Trịnh”. Quán này dành cho những cuôc gặp gỡ nói chuyên thân mật hơn là vui chơi.

Tưởng Niệm (55A Trần Bình Trọng, Bình Thạnh):
Ai thích nhạc Trịnh thì không thể không thích Tưởng Niệm. Tưởng Niệm gồm 3 khu, 1 khu là những bộ bàn 4 ghế bằng gỗ trong hè, 1 khu là những bộ bàn tròn ngoài sân và khu được yêu thích nhất là khu trong cùng, mọi người ngồi xuống chiếu, uống café trên những cái bàn thấp như ở Nhật. Đặc sản ở Tưởng Niệm là cafe mật ong. Nếm vị đắng của cafe, vị ngọt của mật, cảm giác sự đắng – ngọt đó trong tiếng hát của Khánh Ly với những tình khúc Trịnh Công Sơn… Cafe ở đây giá 10.000 VND.

Ngoài bãi giữ xe là 1… nghĩa địa ra thì bên trong quán khá tươm tất. Cách đây 1 năm Lãng tử đi thì ở đây không có cảnh nam nữ dụi đầu vào nhau… mặc dù thời điểm đi là buổi tối, bởi vậy đến đây bạn sẽ không có cảm giác bực mình do ngứa mắt đâu hehe. Cách bài trí mang đậm phong vị dân gian VN, đèn lồng, gánh hàng rong (cả thúng tạp chí 2 gánh), bàn ghế gỗ, điêu khắc kiểu mà ko kiểu, dòm giản dị nhưng trông rất lịch sự. Không gian quán cà phê đặc biệt yên tĩnh và trí thức, phù hợp cho 1 điểm dừng chân sau 1 hành trình mệt mỏi và căng thẳng

Đất: (nằm trong 1 con hẻm trên đường Tô Hiến Thành)
Đầu hẻm là trường Thiên Hộ Dương. Đây là 1 quán trong sêri quán cafê Ngọc Phụng (gồm Đất, AQ, Vô thường, Văn khoa,…). Đất có khung cảnh rất… “đất”, mộc mạc, bình yên, thư thái,nơi này bạn nên đến nếu bạn đang có 1 nỗi buồn nào đó,khi về bạn sẽ chẳng còn nhớ gì nữa. Không gian của Đất khá rộng, cafê ngon, giá chỉ khoảng 10.000 VND. Nếu bạn đến Đất vào Thứ 5, bạn có thể được tặng 1 tờ báo Sài gòn Tiếp thị.

Môri: (trong chung cư 43 Hồ Văn Huê)
Quán này có lẽ là quán cafe vỉa hè số 1 Sài gòn. Bàn ghế ở Môri bày ra khu công viên của chung cư, rất thoáng mát và yên bình. Nếu bạn may mắn được uống cafe ở đây (nói vậy vì đông lắm, nhiêu hôm Lãng tử tới phải đi về), trò chuyện với bạn bè, bạn sẽ thấy rất thư thái. Ly cafe đá ở Môri giá 4.000 VND nhưng ngon cực.

Ân Nam (An Nam cũ): (ngã tư Trương Định – Võ Thị Sáu)
Nơi tấp nập xe cộ qua lại nhưng chỉ cần bước vào quán, bạn dường như lạc vào một thế giới khác hẳn. An Nam có 2 khu: sân vườn và máy lạnh. Sân vườn với cây cối – hoa lá, phong cảnh trữ tình, thoáng đãng dành cho những người yên thiên nhiên chiếm đến 2/3 diện tích của quán và được chia ra làm nhiều khu khác nhau, ngăn cách bằng những bậc cấp, suối con hay cây cầu nhỏ. Khu vực máy lạnh được thiết kế và trang trí khá cầu kì với từng ô kiếng tam giác, mảng tường gạch gốm… Điểm nhấn của khu vực này là một vườn hoa được bao bọc xung quanh bằng kiếng trong suốt vừa để ngắm cảnh thiên nhiên, vừa làm giếng trời để lấy ánh sáng.

Cafe của quán rất ngon, do chính gia đình chủ nhân tự trồng và chế biến lấy, chính vì thế mà “từng giọt cafe như thấm đượm cái tình của chủ nhân”, giá chỉ khoảng 10.000 VND – 15.000 VND.

Uyên Nguyên: (Nằm ở trong hẻm 151 Nguyễn Văn Trỗi)
Uyên Nguyên nổi tiếng là một quán cafe vừa sang trọng, vừa tĩnh lặng, vừa sành điệu nhưng mang đậm nét văn hóa Việt cổ kính. Bạn không thể không bị mê hoặc bởi những nét trang trí đậm nét văn hóa Việt của phố cổ Hội An, từ những vật dụng như cây cột gỗ, mái ngói, khung cửa… đến những bức tranh, những chiếc trang kính đến những dàn đèn, bàn ghế bằng gỗ uốn theo kiểu cổ xưa, đều do chủ nhân mua từ 4 xác nhà và 10 mái ngói của nhà cổ ở tận Hội An đem về xây dựng, trang trí quán. Ở đây, còn có rất nhiều loại cây kiểng dân gian, bình dân được đem về trồng nơi đây như chuối kiểng, trúc, tre, các loại dây leo…

Thủy Trúc: (nằm trên đường Bùi Thị Xuân)

Có giá cafe rẻ nhưng không khí rất tĩnh lặng, hệ thống âm thanh được bố trí khéo làm cho tiếng nhạc cứ văng vẳng đâu đây bên cạnh người uống. Thủy Trúc rất đặc biệt, là một quán cafe không xem khách hàng là Thượng đế: bạn phải dắt bộ xe vào quán, bạn không được đi đông người, bạn không được nói to, đùa giỡn, bạn không được “đóng phim”, bạn không được…, bạn không được…, v.v… Thủy Trúc giống như một ngôi đền của tâm hồn, bạn giống như một tín đồ của Thủy Trúc và bạn sẽ rất thoải mái làm theo những quy định đó. Đây là địa chỉ thích hợp cho những nhóm bạn nhỏ vào để tâm tình.

Grammy: (số 40 Trần Cao Vân, quận 1)
Đây là một quán trang trí khá đẹp, sang trọng, hệ thống âm thanh được lắp đặt khéo, nhạc khá hay. Ly café đá ở Grammy có giá 14.000 VND, pha khá ngon. Đặc biệt, bạn có thể gặp các nhạc sĩ, ca sĩ nổi tiếng của TPHCM uống nước ở đây như Lam Trường, Thanh Thảo, Hồng Ngọc, Quang Dũng, …

Tĩnh lặng: (hẻm 63 hay 65 đường Phan Đình Phùng)
Quán có 2 khu, khu sân vườn với phong cách mộc, thoáng và trên gác với phong cách Nhật, tĩnh lặng. Ly café đá ở đây giá 12.000 VND. Buổi trưa lên gác, ngồi bệt xuống thảm, ngồi uống café và nghe tiếng nhạc mở nho nhỏ thì quả thật rất thư giãn. Hình như quán có 1 trệt, 1 lầu… bước vào sẽ thấy 1 con suối nhỏ giữa đường đi, hai bên là bàn ghế cho khách… góc nhà bên phải là cầu thang để đi lên lầu… cách bài trí bàn ghế ở dưới nhà thì bình thường… nhưng ở trên lầu thì hơi hơi giống Nhựt Bổn… không có ghế… chỉ có bàn… và 1 miếng đệm để ngồi cho từng khách… ngoài ra quán còn có rất nhiều loại trà…

Central: Central nằm ở tòa nhà Sun Wah trên đường Nguyễn Huệ.
Central nổi tiếng là quán café cao cấp trên vỉa hè với café pha khá ngon.

Cà phê Hi-end (217 Nguyễn Văn Thủ, quận 1)

Chủ quán đã cố tình xây dựng nơi này thành một phòng nghe nhạc đẳng cấp “pro”. Ngay cả việc bố trí bề mặt phòng, diện tích tường, trần, hệ thống cách âm ra sao cũng là một bài toán không dễ giải. Đó là chưa kể đến việc bố trí, lắp đặt loa, bàn ghế cho khách ngồi sao cho người thưởng thức cảm nhận được âm thanh hay nhất. Quán ra đời làm say lòng dân nghiện các thể loại nhạc country, jazz, pop, folk. Một đặc điểm đáng yêu nữa của quán là không gian nhỏ, gần gũi nên những dân nghe nhạc thường dễ quen nhau. Đặc biệt, chủ quán là dân trong nghề, anh có thú vui chia sẻ với mọi người niềm đam mê âm thanh Hi-end của mình và kho sưu tập những chiếc CD độc trên thê giới.

Đào Nguyên (trên đường Quang Trung – Gò Vấp)
Vào quán này phải lên thẳng sân thượng, điểm đặc biệt là ngó thẳng qua sân bay. Nhìn thấy được tận mắt máy bay cất cánh, máy bay hạ cánh, nhìn rõ cả hãng máy bay in trên cánh, ngồi đó hóng mát ngó máy bay là cảm giác mới lạ mà Lãng tử chưa có, hy vọng chia sẻ được cùng các bạn.

(ST)

Lý giải về niềm đam mê những giá trị cổ xưa này, linh mục Nguyễn Hữu Triết cho rằng, có lẽ đó là do ảnh hưởng của truyền thống gia đình. Bố ông là một thầy đồ, vừa dạy học vừa bốc thuốc ở làng Ngọc Lý, huyện Tứ Kỳ, tỉnh Hải Dương. Nhà nghèo, chẳng có nhiều vật dụng đáng giá nhưng có hai món đồ mà lúc nào ông cụ cũng gìn giữ, nâng niu như bảo vật. Đó là bộ ấm chén men lam và chiếc điếu cày đời Đạo Quang (Trung Quốc). Năm thì mười họa có khách quý đến thăm, ông cụ mới mang ra dùng. Xong việc lại gói đem cất rất kỹ, không cho bất kỳ ai được đụng đến.

Thái độ cẩn trọng đó để lại bao thắc mắc trong cậu con trai nhỏ,và lâu dần thành một nỗi ám ảnh không dứt. Chính vì lẽ đó, linh mục Triết cho rằng, ý thức về giá trị những món đồ cổ và nỗi đam mê sưu tập cổ vật của ông có một ít căn nguyên được hình thành từ những “ám ảnh tuổi thơ” như vậy.

Hành trình đi tìm những chiếc đèn cổ bị tuyệt tích

Ông bắt đầu “chơi” đèn từ khoảng 10 năm nay. Căn phòng ông đang dùng để chứa 400 chiếc đèn cổ vốn là nơi ở của một vị linh mục già trong giáo xứ. Một điểm rất lạ là các bức tường của căn phòng đều được vị linh mục già trang trí bằng hình những chiếc đèn. Khi mất đi, vị linh mục ấy để lại cho linh mục Nguyễn Hữu Triết “tài sản” là căn phòng, vài ba bức tượng, những tấm ảnh cũ cùng khoảng chục chiếc đèn xưa. Từ những chiếc đèn “gợi ý” ban đầu ấy, ông bắt đầu bỏ công sưu tập. Qua 10 năm, nay ông đã có bộ sưu tập đèn cổ lớn nhất nước.

Trong thế giới những người chơi đồ cổ ở Việt Nam, linh mục Nguyễn Hữu Triết và bộ sưu tập đèn cổ của ông mặc nhiên có 3 cái nhất – người chơi đèn cổ duy nhất, (kéo theo) số lượng đèn nhiều nhất và những chiếc đèn xưa nhất. Ở đây, cùng với số lượng đồ sộ, chất liệu cấu tạo các loại đèn cũng đa dạng và phong phú vô cùng. Cái thì được làm bằng đất nung, cái thì làm bằng kim loại (chủ yếu là đồng). Có cái bằng thủy tinh, lại có cái bằng gốm, sứ. Xưa nhất là chiếc đèn Đông Sơn có niên đại từ 2.000 – 2.500 năm trước, tiếp đó là những chiếc đèn Chăm có từ thế kỷ X-XII, kế đến là các loại đèn xuất hiện trong các thời đại nhà Lý, Trần, Lê, Nguyễn. Còn những chiếc gần nhất cũng đã cách đây khoảng… 30-40 năm, với rất nhiều tiêu bản.

Xét về phạm vi sử dụng, ngoài những chiếc đốt sáng cho mục đích “trang trí nột thất”, còn có các loại đèn bão sử dụng trên tàu thủy, xe lửa, xe hơi, xe ngựa, xe đạp…  nhưng không chiếc nào giống chiếc nào. Cây đèn cao nhất đến 1,5 mét của Ấn Độ có từ đầu thế kỷ XX và thắp được thành 5 ngọn lửa lớn. Cây đèn to nhất xuất xứ từ Pháp sản xuất năm 1914, dung tích chứa được đến… (chính xác) 7,5 lít dầu. Còn có giá trị “về mặt tài chính” nhất là chiếc đèn sứ thời Đạo Quang (Trung Quốc) ông mua với giá 10 triệu đồng. Tất cả những chiếc đèn trong bộ sưu tập này, theo linh mục Triết cho biết, đều đốt bằng các loại nhiên liệu lỏng như dầu lạc, dầu hỏa, mỡ động vật, xăng…

Gần 400 hiện vật, một bộ phận là các loại đèn của dân tộc Việt Nam, còn lại xuất xứ từ Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ, Singapore, châu Âu (Pháp, Đức, Anh…) và châu Mỹ. Song, hầu hết đều được ông lùng mua tại Việt Nam. Khi thì ông mua ở những phố, những tiệm bán đồ cổ, khi thì từ những người chuyên sưu tầm cổ vật, lúc thì ông mua được từ những người gánh… ve chai. Duy nhất có một chiếc đèn sứ cổ được mua từ Mỹ. Nhưng đấy lại là quà của một người bạn – nhà nghiên cứu Nguyễn Quảng Tuân – mua tặng ông. Còn lại, tự thân linh mục Triết đã bỏ công tìm mua ở nhiều nơi, nhiều chỗ.

Có những chiếc được ông phát hiện tình cờ. Như trường hợp một chiếc đèn gốm có hình tượng con ếch từ thời Đông Sơn, ông tình cờ mua được trong lần “săn” tìm một chiếc đèn khác. Rồi có những chiếc ông phải theo đuổi suốt 3-4 năm trời, vừa dành dụm tiền vừa nơm nớp lo người ta bán mất cho người khác.

Ông đặt tên cho bộ sưu tập đèn của mình là “Ánh sáng muôn dân”. Đèn là ánh sáng. Thời đại dẫu có tân tiến đến đâu thì ngọn lửa vẫn mãi là biểu tượng ánh sáng của nhân loại – ông nói.

Bộ sưu tập lọ nước hoa

Minh chứng cho quan niệm của mình, vị linh mục giới thiệu bộ sưu tập các lọ nước hoa mà ông đã dày công tìm kiếm nhiều năm: “Anh xem, sự làm đẹp của phụ nữ phong phú thế nào, tinh tế thế nào!”. Bộ sưu tập đã có tới hơn 1.000 mẫu lọ nước hoa, không cái nào giống cái nào. “Có thứ tôi phải bỏ ra rất nhiều tiền mới mua được nhưng cũng có cái tôi mua như mua ve chai, lắm khi để giúp người ta sống”, linh mục hãnh diện khoe.

Với hứng thú sưu tập mang hơi thở đời thường như vậy nên không ngạc nhiên khi nhiều mẫu nước hoa bậc trung cũng có mặt trong cái tủ kính lớn được đóng khóa cẩn thận, cạnh chúng lại là những lọ nước hoa Baccarat Crystal từng làm cho các bà hoàng mê mẩn.

Linh mục nói: “Có người hỏi tôi: vì sao ngài làm linh mục mà lại đi sưu tầm lọ nước hoa của phụ nữ? Tôi bảo họ, tôi sưu tầm vì chúng làm ra cho con người và vì con người”.

Tôi cũng cười và hỏi vị linh mục có nhiều đam mê với đời này: “Cha đã bao giờ… phải lòng một cô gái nào đó chưa?”. Cha Triết nói: “Tôi cũng là một con người. Không thể tránh khỏi có lúc thấy lòng mình muốn xao động. Nhưng tôi nguyện đi theo con đường đã chọn và trung thành với nó suốt cuộc đời”.

Và những món đồ cổ chất khắp nhà chính là những người bạn tri kỷ của ông. Linh mục Giuse Nguyễn Hữu Triết có những cuốn sách thuộc dòng khởi đầu cho nghề in ấn bên công giáo, chẳng hạn cuốn bìa vàng của J.M.J, một cuốn sách kể chuyện Thánh bằng tiếng Việt được in năm  1872 bởi nhà thờ Tân Định. Sách này dày 525 trang, hiện chữ vẫn rất rõ và giấy vẫn còn trắng. Bộ sách in bằng chữ quốc ngữ của Trương Vĩnh Ký vào thập niên 70, 80 của thế kỷ XIX cũng thuộc diện “dễ nghe, khó thấy”.

Theo linh mục, ông hiện có chừng 100 cuốn sách in từ thế kỷ XIX, một con số khiến ngay cả thư viện cũng phải quan tâm.

Ông chào tôi để lên nhà thờ, nơi các giáo dân đang đợi. Nom ông trong bộ đồ linh mục toát lên một dáng vẻ thư thái, một sự nghiêm nghị cùng những đức tin. Sau buổi lễ, ông lại trở về mấy gian phòng tràn ngập hàng nghìn món đồ cổ, đồ cũ, sách, đèn…; bận rộn cùng những “người bạn” hàng trăm, hàng ngàn tuổi. Nào là những con dao cổ, những cái bình vôi; nào là nậm rượu, lọ hoa.

Khác với những người buôn đồ cổ, linh mục Giuse Nguyễn Hữu Triết chỉ mua và lưu giữ chúng, ông hầu như không bán đi bao giờ!

(St)

Có dạo đọc trong một bài viết về Sài Gòn – Gia Định của nhà văn Sơn Nam, có thấy ông viết giọng Sài Gòn, cũng như văn hóa và con người Sài Gòn là một sự pha trộn và giao thoa đến hợp nhất của nhiều nơi. Đó là những người Chăm bản địa, những người khách Hoa, những người miền Trung đầu tiên đến đất Gia Định…Từ đó hình thành một loại ngôn ngữ vừa bản địa, vừa vay mượn của những người đi mở đất…

Giọng người Sài Gòn được xem là giọng chuẩn của miền Nam, cũng như giọng người Hà Nội được xem là giọng chuẩn của người miền Bắc. Giọng chuẩn tức là giọng không pha trộn, không bị cải biến đi qua thời gian. Như nói về giọng chuẩn của người Hà Nội, người ta nói đến chất giọng ấm nhẹ, khi trầm khi bổng, khi sắc khi thanh, và chẳng ai phủ nhận người Hà Nội nói chuyện rất hay và “điêu luyện”. Cái “điêu luyện” ấy như thuộc về bản chất của người Hà Nội mà chỉ người Hà Nội mới có được. Nếu nói là người Việt Nam nói như hát, thì đúng ra chỉ có người Hà Nội là “nói như hát” mà thôi, họa chăng chỉ có giọng Huế của người con gái Huế trầm tư mới cùng được ví von thế…Người Sài Gòn thì khác, giọng Sài Gòn cũng khác. Không ngọt ngào …mía lùi như một số người dân Tây Nam Bộ ven vùng sông nước mênh mang chín rồng phù sa, không nặng nề cục mịch như người miền Đông Nam Bộ nóng cháy da thịt, giọng người Sài Gòn cũng ngọt, nhưng là cái ngọt thanh hơn, nhẹ hơn. Đó là chất giọng “thành thị” đầy kiêu hãnh của người Sài Gòn, chẳng lẫn vào đâu được mà dù người khác có bắt chước cũng khó lòng. Dường như qua nhiều năm cùng với đất Gia Định – Sài Gòn phù hoa trong nhịp sống, trong đổi mới và phát triển, thì giọng nói của người Sài Gòn cũng trở nên “cao sang” hơn. Dù vậy, có cái “thanh” của một vùng đất một thời là thủ phủ Nam Bộ, nhưng cũng chẳng mất đi đâu cái mộc mạc không bỏ được của cái gốc chung Nam Bộ.

Giọng người Sài Gòn nói lên nghe là biết liền. Ngồi nghe hai người Sài Gòn nói chuyện cùng nhau ở một quán nước, bên đường hay qua điện thoại, dễ dàng nhận ra họ. Cái giọng không cao như người Hà Nội, không nặng như người Trung, mà cứ ngang ngang sang sảng riêng…Mà điều đặc biệt trong cách người Sài Gòn nói chuyện cùng nhau là mấy từ “nghen, hen, hén” ở cuối câu… Người miền khác có khoái, có yêu người Sài Gòn thì cũng vì cách dùng từ “nghen, hen” này. Khách đến nhà chơi, chủ nhà tiếp. Khách về, cười rồi buông một câu “Thôi, tôi dìa nghen!” – Chủ nhà cũng cười “Ừ, dzậy anh dìa hen!”. Nói chuyện điện thoại đã đời, để kết câu chuyện và cúp máy, một người nói “Hổng còn gì nữa, dzậy thôi hen!” “thôi” ở đây nghĩa là dừng lại, kết thúc, chấm dứt gì đó. Hai đứa bạn nói chuyện cùng nhau, bắt gặp cái gì vui, quay đầu sang đứa kế bên “Hay hén mậy?” bằng giọng điệu thoải mái…

Giọng người Sài Gòn đôi khi diễn đạt cùng một câu nói, nhưng lại bằng nhiều cung bậc giọng điệu khác nhau lại mang ý nghĩa khác nhau. Đám nhỏ quậy, nghịch phá, người chị mắng, giọng hơi gằn lại và từng tiếng một, có chút hóm hỉnh trong đó “Dzui dzữ hen!”. Đám bạn cùng tuổi, ngồi chơi chung, cười đùa, một người nói giọng cao cao vui vẻ “Dzui dzữ hen!”…Người Sài Gòn có thói quen hay “đãi” giọng ở chữ cuối làm câu nói mang một sắc thái khác khi hờn giận, khi đùa vui như “Hay dzữuuu”, “Giỏi dzữưưu…!” Nghe người Sài Gòn nói chuyện, trong cách nói, bắt gặp “Thôi à nghen” “Thôi à!” khá nhiều, như một thói quen và cái “duyên” trong giọng Sài Gòn.

Người Sài Gòn nói chuyện, không phát âm được một số chữ, và hay làm người nghe lẫn lộn giữa âm “d,v,gi” cũng như người Hà Nội phát âm lẫn các từ có phụ âm đầu “r” vậy. Nói thì đúng là sai, nhưng viết và hiểu thì chẳng sai đâu, đó là giọng Sài Gòn mà, nghe là biết liền. Mà cũng chẳng biết có phải là do thật sự người Sài Gòn không phát âm được những chữ ấy không nữa, hay là do cách nói lẫn từ “d,v,gi” ấy là do quen miệng, thuận miệng và hợp với chất giọng Sài Gòn. Ví như nói “Đi chơi dzui dzẻ hen mậy!” thì người Sài Gòn nói nó… thuận miệng và tự nhiên hơn nhiều so với nói “Đi chơi vui vẻ hen!”. Nói là “vui vẻ” vẫn được đấy chứ nhưng cảm giác nó ngường ngượng miệng làm sao đó.

Người Sài Gòn nói riêng và miền Nam nói chung, có thói quen dùng từ “dạ” khi nói chuyện, khác với người miền Bắc lại dùng từ “vâng”. Để ý sẽ thấy ít có người Sài Gòn nào nói từ “vâng”. Khi có ai gọi, một người Sài Gòn nói “vâng!” là trong dáng dấp của câu nói đó có giọng đùa, cười cợt. Khi nói chuyện với người lớn hơn mình, người dưới thường đệm từ “dạ” vào mỗi câu nói. “Mày ăn cơm chưa con ? – Dạ, chưa!”; “Mới dìa/dzề hả nhóc? – Dạ, con mới!”… Cái tiếng “dạ” đó, không biết sao trong cảm giác nghe của một người Sài Gòn với một người Sài Gòn thấy nó “thương” lạ…dễ chịu mà gần gũi, nhẹ nhàng mà tình cảm lắm lắm. Cảm giác nó thật riêng so với những nơi khác. Nghe một tiếng “dạ” là biết ngay tên này là dân miền Nam cái đã rồi hẳn hay.

Một người miền khác, có thể là Bắc hoặc Trung, diễn tả một khoảng thời gian ngắn vài ngày thì nói “Từ bữa đó đến bữa nay”, còn người Sài Gòn thì nói “Hổm nay”, “dạo này”…người khác nghe sẽ không hiểu, vì nói chi mà ngắn gọn ghê. (Lại phát hiện thêm một điều là người Sài Gòn hay dùng từ “ghê” phía sau câu nói để diễn tả một sắc thái tình cảm riêng. Tiếng “ghê” đó chẳng hàm ý gì nhiều, nó mang ý nghĩa là “nhiều”, là “lắm”. Nói “Nhỏ đó [” nghĩa là khen cô bé đó  lắm vậy.) Lại so sánh từ “hổm nay” với “hổm rày” hay nghe ở các vùng quê Nam Bộ, cũng một ý nghĩa như nhau, nhưng lại không hoàn toàn giống nhau. Nghe người Sài Gòn dùng một số từ “hổm rày, miết…” là người Sài Gòn bắt chước người miền sông nước vậy. Nhưng nghe vẫn không trái tai, không cảm thấy gượng, vì trong người Sài Gòn vẫn còn cái chất Nam Bộ chung mà.

Tiếng Sài Gòn là thế đó, nếu bạn giả giọng Sài Gòn nói chuyện, dù có giống cách mấy mà bỏ quên mấy tiếng đệm, mấy tiếng Sài Gòn riêng riêng này thì đúng là… “bạn hông biết gì hết chơn hết chọi!” (st)

Những năm cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20, ở Sài Gòn nổi lên bốn nhà cự phú, giàu có nức tiếng. Họ không chỉ giàu nhất Sài Gòn mà còn là giàu nhất Nam Kỳ lục tỉnh và cả giàu nhất Đông Dương. Bởi thế mới có câu Nhất Sĩ, nhì Phương, tam Xương, tứ Định (*) truyền tụng cho đến mãi ngày nay. Trước hết, chúng ta hãy “tiếp cận” với nhân vật được xếp hạng “số một”: Huyện Sĩ.

Ngày nay, nếu có dịp đi qua góc đường Tôn Thất Tùng – Nguyễn Trãi (Q.1, TP.HCM), bạn sẽ thấy tọa lạc ở đây là một nhà thờ uy nghiêm, cổ kính. Đó là nhà thờ giáo họ Chợ Đũi, tuy nhiên dân gian vẫn quen gọi là Nhà thờ Huyện Sĩ nhằm tưởng nhớ người đã bỏ 1/7 gia sản của mình ra để xây dựng và cung hiến, dần dần tên gọi “Nhà thờ Huyện Sĩ” trở thành tên gọi chính thức của ngôi thánh đường này.

Ngày nay, nếu có dịp đi qua góc đường Tôn Thất Tùng – Nguyễn Trãi (Q.1, TP.HCM), bạn sẽ thấy tọa lạc ở đây là một nhà thờ uy nghiêm, cổ kính. Đó là nhà thờ giáo họ Chợ Đũi, tuy nhiên dân gian vẫn quen gọi là Nhà thờ Huyện Sĩ nhằm tưởng nhớ người đã bỏ 1/7 gia sản của mình ra để xây dựng và cung hiến, dần dần tên gọi “Nhà thờ Huyện Sĩ” trở thành tên gọi chính thức của ngôi thánh đường này.

Tiểu sử của Huyện Sĩ đến nay vẫn còn khá giản lược nhưng di sản và tiếng tăm của một dòng họ “trâm anh thế phiệt” đến nay vẫn lưu truyền.

Huyện Sĩ tên thật là Lê Phát Đạt (1841-1900), thuở nhỏ có tên là Sĩ. Ông sinh tại Cầu Kho (Sài Gòn) nhưng quê quán ở Tân An (Long An) trong một gia đình theo đạo Công giáo, tên thánh là Philipphê. Do vậy, ông được các tu sĩ người Pháp đưa sang du học ở Pénang (Malaysia). Ở đây, Sĩ được học các ngôn ngữ: La Tinh, Pháp, Hán và quốc ngữ (chữ Việt mới sơ khai), rồi do trùng tên với một người thầy dạy nên Sĩ đổi tên thành Lê Phát Đạt. Khi về nước, Lê Phát Đạt được Chính phủ Nam Kỳ bổ dụng làm thông ngôn, rồi làm Ủy viên Hội đồng Quản hạt Nam Kỳ (từ năm 1880). Tuy nhiên, dù đã đổi tên nhưng bà con lối xóm vẫn gọi ông bằng cái tên cúng cơm: Sĩ.

Theo học giả Vương Hồng Sển trong Sài Gòn năm xưa (NXB TP.HCM, 1991) thì cái sự “lên hương” của Lê Phát Đạt chẳng qua là… ăn may: “Tương truyền buổi đầu, Tây mới qua, dân cư tản mác. Pháp phát mãi ruộng đất vô thừa nhận, giá bán rẻ mạt mà vẫn không có người đầu giá (chú thích: “Hồi Tây qua, nghe nói lại, những chủ cũ đều đồng hè bỏ đất, không nhìn nhận, vì nhận e nỗi quan và triều đình Huế khép tội theo Pháp. Vả lại, cũng ước ao một ngày kia Tây bại trận rút lui. Chừng đó ai về chỗ nấy, hốp tốp làm chi cho mang tội… Không dè bởi đất không ai nhìn, nên Pháp lập Hội đồng Thành phố, Ủy ban Điền thổ rồi đưa nhau đi khám xét từng vùng. Đến chỗ nào địa thế tốt, thì những ủy viên bản xứ nhận là của mình: “Ùy” (Oui) một tiếng! Đến chỗ nào nẻ địa thì lắc đầu, tiếp theo nói “Nông” (Non) cũng một tiếng! Chung quy chỉ học hai tiếng “Ùy”, “Nông” mà có ông lập nghiệp truyền tử lưu tôn. Trận bão năm Giáp Thìn (1904), đất Gò Công bỏ hoang vô số kể, ai đủ can đảm chịu ra mặt đóng thuế thì làm chủ chính thức, mà có ai thèm đâu…”). Thế rồi, nài ép ông, ông bất đắc dĩ phải chạy bạc mua liều. Nào ngờ vận đỏ, ruộng trúng mùa liên tiếp mấy năm liền. Ông trở nên giàu hụ, trong nhà có treo câu đối dạy đời: “Cần dữ kiệm, trị gia thượng sách/Nhẫn nhi hòa, xử thế lương đồ”.

Tương truyền ngôi nhà lầu đồ sộ của Huyện Sĩ tại Tân An (nằm gần ngã ba sông Tân An và Bảo Định) được cất trên thế đất hàm rồng nên gia đình ông trở nên giàu có, danh vọng bậc nhất thời đó. Nhiều tài liệu nói rằng khi đang xây nhà thờ Chợ Đũi (tức nhà thờ Huyện Sĩ), theo yêu cầu của giáo dân vùng Bảy Hiền, người ta đã cắt bớt một gian giữa của nhà thờ này để lấy tiền đó xây nhà thờ Chí Hòa; con trai của Huyện Sĩ là kỹ sư Lê Phát Thanh cũng bỏ tiền ra xây nhà thờ Hạnh Thông Tây (góc Quang Trung – Lê Văn Thọ, Gò Vấp). Tất cả những ngôi nhà thờ này đều xây trên đất của Huyện Sĩ. Ngày nay, nếu đi bằng xe máy từ nhà thờ Huyện Sĩ đến nhà thờ Hạnh Thông Tây phải mất gần một tiếng, đủ thấy “lãnh thổ” của Huyện Sĩ mênh mông chừng nào.

Không chỉ có thế, các con của Huyện Sĩ như bà Lê Thị Bính (mẹ của Nam Phương hoàng hậu), Lê Phát Thanh, Lê Phát Vĩnh, Lê Phát Tân… đều là những đại điền chủ có rất nhiều đất đai ở Tân An, Đức Hòa, Đức Huệ và Đồng Tháp Mười… Riêng trưởng nam của Huyện Sĩ là Lê Phát An được vua Bảo Đại phong tước An Định Vương, là người duy nhất trong lịch sử Nam Kỳ thuộc hàng dân dã, không là “hoàng thân, quốc thích” được lên ngôi vị cao quý nhất của triều đình (vương, công, hầu, bá, tử, nam – NV). Năm 1934, nhân dịp gả cô cháu gái về Huế làm Hoàng hậu, Lê Phát An đã tặng cho Nguyễn Hữu Thị Lan 1 triệu đồng tiền mặt để làm của hồi môn (1 triệu đồng lúc bấy giờ giá vàng khoảng 50 đồng/lượng, vị chi món quà này tương đương 20.000 lượng vàng – NV). Gia đình Nguyễn Hữu Hào (cha của Nam Phương hoàng hậu, rể của Huyện Sĩ) giàu hơn Bảo Đại. Trong đời làm vua của mình, vị hoàng đế thích ăn chơi Bảo Đại xài tiền của vợ nhiều hơn của hoàng gia.

Huyện Sĩ mất năm 1900, hai mươi năm sau vợ ông là bà Huỳnh Thị Tài cũng tạ thế. Người ta đưa xác hai ông bà vào chôn ở gian sau cung thánh nhà thờ Huyện Sĩ như một nhà mồ… Người viết đã may mắn quen biết với một người là thành viên của Hội đồng giáo xứ nhà thờ Huyện Sĩ nên đã nhờ ông dắt vào tận nơi (đây là khu vực đặc biệt, không phải ai muốn vào cũng được). Phía bên trái là tượng bán thân bằng thạch cao của ông Huyện Sĩ, kế đến là phần mộ bằng đá cẩm thạch được trang trí hoa văn (nghe nói là chôn nổi). Trên mộ là tượng toàn thân của ông Huyện Sĩ (cũng bằng đá cẩm thạch) nằm kê đầu lên hai chiếc gối, đầu chít khăn đóng quay mặt về phía cung thánh, mình mặc áo dài gấm có hoa văn rất tinh xảo, hai tay đan vào nhau trước ngực, chân đi giày. Phía bên phải, ở những vị trí đối xứng là tượng bán thân của vợ ông là bà Huỳnh Thị Tài (1845-1920), rồi đến mộ và tượng toàn thân của bà: búi tóc, cũng nằm kê đầu lên hai chiếc gối, hai tay nắm trước ngực, mặc áo dài gấm, chân mang hài. Phía trong cùng còn có tượng bán thân của con trai và con dâu của ông bà là Lê Phát Thanh (bên trái) và Đỗ Thị Thao (bên phải)…

Đứng bên phần mộ của những con người đã từng có một thời giàu có và tiếng tăm nhất nước này, mới thấy kiếp người phù sinh. Tuy nhiên, phải thừa nhận phần mộ có tạc tượng của ông bà Huyện Sĩ xứng đáng là công trình nghệ thuật tuyệt tác.

Hà Đình Nguyên

(*) Về nhân vật được xếp thứ tư, có nhiều dị bản, ngoài “tứ Định”, còn có “tứ Hỏa” (chú Hỏa – Hui Bon Hoa), “tứ Bưởi” (Bạch Thái Bưởi), “tứ Trạch” (Trần Trinh Trạch cha của công tử Bạc Liêu)…

Trong sự đóng góp ấy không thể không kể đến di sản về kiến trúc và đô thị của Sài Gòn, bởi đó là những biểu hiện của nền văn hoá ấy về phương diện vật chất. Chính từ trong sâu thẳng những khía cạnh của mình, thành phố Sài Gòn hôm qua và thành phố Hồ Chí Minh hôm nay có thể đã trở thành một hiện tượng văn hóa độc đáo với nhiều giá trị rất đáng trân trọng.

Cổ điển và hiện đại

Sắc thái Sài Gòn trong kiến trúc đề cập ở đây sẽ được giới hạn với những công trình kiến trúc của thành phố Sài Gòn được xây dựng bắt đầu từ khi có sự tiếp nhận những ảnh hưởng của văn hoá phương Tây, tức là từ sau 1859 khi thực dân Pháp xâm chiếm nước ta.

Giới hạn trên bắt nguồn từ thực tế là thực thể kiến trúc – đô thị hiện tồn tại của Sài Gòn chủ yếu được xây dựng trong thời gian này. Nói như thế không có nghĩa là có thể bỏ qua hai trường hợp đặc sắc là Qui thành xây dựng 1789 theo lệnh của vua Gia Long và Phụng thành xây dựng 1836 theo lệnh vua Minh Mạng. Vì cả hai thành trì này đã được xây dựng với một sự kết hợp hài hoà giữa một bên là kỹ thuật phương Tây với một bên là triết lý cổ truyền phương Đông.

Môi trường văn hoá của Việt Nam thời thuộc địa, mà Sài Gòn cũng không là ngoại lệ, trong mức độ khái quát nhất cũng thấy rằng các giai tầng và các thế hệ khác nhau dù muốn hay không cũng đều chịu ít nhiều ảnh hưởng của văn hoá phương Tây. Có ba kiểu ứng xử văn hoá có thể gặp dẫn đến những giải pháp khác nhau trong giai đoạn này là :

Thứ nhất là đối đầu, chối bỏ hoàn toàn nhưng không phải là thái độ phổ biến của một dân tộc vốn sống ở giữa các dòng giao lưu văn hoá như dân tộc ta.

Thái độ ứng xử thứ hai là chấp nhận vô điều kiện sự áp đặt văn hoá một cách “tự nhiên”. Ngay sau khi người Pháp thiết lập chế độ thuộc địa của họ ở Nam kỳ, thì một trong những khó khăn đầu tiên của họ là nhu cầu xây dựng cơ ngơi cho chính quyền thuộc địa trở nên rất bức thiết, trong khi đó nguồn vật liệu xây dựng bền vững, hiện đại như sắt, xi măng, kính, gạch men… và nguồn nhân công lành nghề, quen với kỹ thuật xây dựng mới ở tại chỗ còn rất khan hiếm.

Thậm chí cả dinh Thống soái Nam kỳ đầu tiên ở Sài Gòn cũng vẫn là một kiến trúc bằng gỗ lắp ghép đặt mua từ Singapore. Chính vì vậy mà họ bắt buộc phải nhập khẩu ồ ạt một lượng lớn vật liệu và kỹ thuật cũng như thợ xây dựng lành nghề từ Quảng Châu (Trung Quốc), Hồng Kông, Singapore, Pháp… vào Sài Gòn. Trong bối cảnh đó, gương mặt của kiến trúc Sài Gòn bắt đầu có những dấu hiệu mới mẻ, thể hiện sự chuyển giao của những vật liệu và công nghệ mới, cùng với nó là những dấu ấn văn hoá đến từ châu Âu. Trên bình diện tổng thể có thể nói rằng, những cơ sở kiến trúc đầu tiên mà chính quyền thực dân ở Sài Gòn phải quan tâm là các đồn binh, trại lính, đường xá, cầu cống, bệnh viện và công sở hành chính là những công cụ trực tiếp phục vụ cho bộ máy cai trị.

Sau đó là các loại hình kiến trúc khác như: bưu điện, toà án, nhà ga, bến cảng, ngân hàng, chợ, cửa hàng, bảo tàng, nhà hát, sân vận động, trường học,… để thực hiện âm mưu tăng cường khai thác, bóc lột và nô dịch lâu dài nước ta. Có thể coi đây là giai đoạn chuyển giao văn hoá theo lối “áp đặt”, vì trong đó các mối quan hệ của nền văn hoá đến từ bên ngoài với môi trường văn hoá tự nhiên và văn hóa bản địa không được lưu ý. Tuy nhiên không phải vì thế mà cuộc sống bản địa lại không thể dung hợp, vì thực tế là chúng ta hiện đang thừa hưởng một di sản đô thị có giá trị, như nhiều nhà đô thị học nước ngoài từng nhận định: “cái dấu ấn Pháp” của các đô thị ở Việt Nam mà không phải quốc gia nào ở châu Á cũng có được!

Ảnh hưởng của các phong cách kiến trúc phương Tây vào kiến trúc hiện đại nước ta tạo nên sự phong phú đa dạng của kiến trúc Việt Nam. Bức tranh nhiều màu sắc của kiến trúc hiện đại Việt Nam nói lên nhiều điều về lịch sử phát triển đất nước cũng như sự giao lưu với văn hoá phương Tây và di tích của thời kỳ thuộc Pháp”.

Nhưng đáng chú ý là ngay cả các kiến trúc của Sài Gòn thuộc giai đoạn “áp đặt văn hóa” này cũng không hoàn toàn là các kiểu cách “thuần Pháp”, hay “rập khuôn châu Âu”. Có thể tạm kê ra đây một số công trình tiêu biểu như:

Nhà thờ Đức Bà, Nhà thờ Tân Định, Nhà thờ Chợ Quán, Nhà thờ Văn Lang… với phong cách Romanesque là chủ đạo trong việc sử dụng các cung tròn trên các cửa sổ, cửa đi…

Nhà thờ Huyện Sĩ, Nhà thờ Cha Tam nổi bật với phong cách Gothic trên hệ thống các khung cửa hình lưỡi mác nhọn sắc.

Nhà văn hoá thiếu nhi thành phố, Bảo tàng Cách mạng, Bưu điện, Tòa án… với phong cách Phục Hưng cân đối và giàu nhịp điệu trong sử dụng các thức cột Hy-La.

Dinh Xã Tây (nay là Trụ sở UBND), với phong cách Baroque thể hiện trên bề mặt no đủ với các trán tường hình cung khuyết trên đó đặt những nhóm tượng đa dạng.

Dinh Norodom (nay là Dinh Thống Nhất), Nhà hát lớn… với phong cách Cổ đển Pháp uy nghi khi sử dụng những mái cao (mansard), lợp ngói ardoise, cửa sổ mái (lucarnes)… Ở “pha thứ hai” ta lại bắt gặp một kiểu pha trộn khá đặc sắc giữa hai phong cách văn hoá Hoa và Pháp trong khu vực Chợ Lớn (Phố Triệu Quang Phục và Hải Thượng Lãn Ông, quận 5); hay ở khu vực chợ Cũ (đường Hồ Tùng Mậu, quận 1) ta còn có thể thấy sự đa dạng hơn với những kiểu pha tạp giữa các yếu tố Việt – Hoa – Ấn – Hồi – Pháp trên các dãy phố này.

Người Hoa có mặt tại Sài Gòn có hai nhóm. Nhóm đến từ các tỉnh Hoa Nam ven biển thường gọi là người Minh Hương, kiến trúc của họ thể hiện đậm nét các dấu ấn qua đường nét giống với các ngôi nhà ở thành phố Quảng Châu, Trung Quốc, mà ở đó vốn đã có ảnh hưởng của kiến trúc sư Pháp, vốn thiên về phong cách La Mã với kiểu cách trang nghiêm đường vệ, nhưng lạnh lùng, khô khan. Nhóm đến từ các thuộc địa Anh, chủ yếu từ Hồng Kông và Singapore, kiến trúc của họ mang nhiều dấu ấn của kiến trúc Tân cổ điển Anh quốc theo phong cách phục hưng Hy Lạp, trong cái thủ pháp bố cục phóng khoáng, cởi mở.

Người Ấn Độ cũng lưu lại dấu ấn của họ trên những ngôi chùa Ấn Độ giáo rải rác trong thành phố (tại 66 Tôn Thất Thiệp hay 45 Trương Định) và những kiến trúc xung quanh những ngôi chùa này cũng có nhiều nét tương đồng với kiến trúc các dãy phố ở khu chợ Cũ Sài Gòn, mà theo học giả Nguyễn Đình Đầu thì có thể dùng phương pháp đối chứng để tiếp cận.
Nói tóm lại, kiến trúc Sài Gòn kể cả sau khi có sự hiện diện của người Pháp cũng không đơn thuần chịu ảnh hưởng độc nhất dòng văn hoá đến từ châu Âu, cho dù đó là dòng mạnh mẽ và nổi bật hơn cả.

Giải pháp thứ ba là hội nhập trong tư thế chủ động tiếp nhận có chọn lọc. Đi theo phương hướng này là các kiến trúc sư người Pháp hoặc người Việt tham gia tổ chức xây dựng, song họ đều có ý thức về tầm quan trọng của mối quan hệ giữa kiến trúc với môi trường tự nhiên và văn hoá bản địa. Chính vì thế mà ngày nay chúng ta có được những công trình kiến trúc độc đáo và những bài học quí giá đáng tự hào như: Bảo tàng viện Sài Gòn của kiến trúc sư De Laval, hay như Viện nữ tu thánh Phao-lồ ở đường Tôn Đức Thắng của nhà trí thức Công giáo Nguyễn Trường Tộ. Những dấu ấn của môi trường tự nhiên và văn hoá bản địa đã được các tác giả trên khéo léo đưa vào trong các giải pháp ứng xử với khí hậu nóng ẩm trong các mái hiên, hành lang lợp ngói, hay trên các chi tiết kết cấu beton cốt thép giả gỗ, hoặc trong giải pháp mặt bằng với khối chòi mái hình bát giác có mái cong chồng diễm,…

Trong mảng kiến trúc được xây dựng bởi các tư nhân giàu có hoặc nhà ở dạng căn phố của nhân dân tự xây (một biến thể ngoạn mục của kiến trúc dân gian) thì đặc tính hội nhập này lại diễn biến hết sức phong phú và có lẽ náo nhiệt nhất vì các lẽ sau: Thứ nhất, kiến trúc nhà ở của bất cứ đô thị nào cũng chiếm một khối lượng tuyệt đối lớn (90 – 95% so với tổng số công trình trong đô thị). Thứ hai, với tư cách là người quan niệm ra cái không gian cư trú của mình, người dân đã khéo kết hợp nhuần nhuyễn trong cái không gian kiến trúc nhỏ bé, khiêm tốn ấy của mình những nhu cầu vật chất và tinh thần trong những điều kiện kinh tế, kỹ thuật hết sức cá thể, và vì thế cái mâu thuẫn thường xảy ra giữa các kiến trúc sư với cộng đồng dân cư đô thị trong các kiến trúc chính thống đã không xảy ra.

Trên một góc phố của Sài Gòn ngày hôm qua, chúng ta luôn bắt gặt đâu đó những dấu ấn trúc phương Tây trên những ngôi nhà của người Sài Gòn xưa. Vâng, thật sự thì chỉ là những “dấu ấn”, mà thôi. Ở khắp các đường phố của Sài Gòn ta đều bắt gặt trên đó cuộc “diễu binh” của đủ loại phong cách kiến trúc châu Âu. Từ các thức cột Hy – La còn chưa thật “thuộc kiểu”, đến kiểu bố cục Phục Hưng mực thước, từ Cổ điển Pháp uy nghi đến Baroque với các góc và đường cong phức tạp, cùng Roccoco rối rắm những hoa lá dây leo trùng điệp bằng hồ vữa tô. Hoặc muộn hơn chút nữa là phong cách Art-Nouveau các kiểu cột, lan can balcon, cầu thang và chi tiết kiến trúc bằng gang và sắt được uốn cong như phô diễn sự no đủ, thừa mứa tiền bạc của chủ nhân, v.v… và v.v… Tất cả tạo nên một vẻ nhộn nhịp, sôi động, giống như cuộc sống thị dân đang diễn ra ngày đêm trong những không gian kiến trúc đó của Sài Gòn.

Kiến trúc Sài Gòn thực chất là một bộ phận của sắc thái văn hoá của Sài Gòn và lối sống ở đấy, một lối sống khó có thể lẫn lộn với nơi nào khác. Có thể nói hơn bất cứ nơi đâu, người Sài Gòn mở rộng tấm lòng đón nhận bạn bè đến từ mọi nẻo đường, đất Sài Gòn sẵn sàng dung hợp mọi kiểu cách văn hoá và lối sống, kiến trúc Sài Gòn chấp nhận rộng rãi mọi cung bậc của những trào lưu, phong cách từ hàn lâm, cổ điển cho đến Chiết trung, Âu – Á, mà không e dè, ngại ngùng rằng nó có chính thống hay chưa? Kiến trúc Sài Gòn biểu thị sự dung nạp và sau đó là chuyển hoá, nhào nặn các dòng kiến trúc khác nhau để tạo nên một sắc thái riêng cho mình.

(ST)

“TPHCM – 100 điều thú vị” là chương trình nhằm phát hiện các giá trị văn hóa tiêu biểu, sản phẩm du lịch đặc sắc để giới thiệu, bình chọn và quảng bá rộng rãi đến du khách trong và ngoài nước hình ảnh một điểm đến : Thành phố Hồ Chí Minh hấp dẫn, thân thiện và an toàn do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã phối hợp với Hiệp hội Du lịch TP.HCM phối hợp tổ chức.

Sau đây làm một số bình chọn:

Top 10 điểm mua sắm thú vị

1. An Đông Plaza
Địa chỉ: 18 An Dương Vương, Q.5

2. Chợ Bến Thành
Địa chỉ: Công trường Quách Thị Trang, Q.1

3. Chợ Bình Tây
Địa chỉ: Tháp Mười, Q.6

4. Diamond Plaza
Địa chỉ: 34 Lê Duẩn, Q.1

5. Trung tâm Thương mại Parkson Sài Gòn
Địa chỉ: 35 bis Lê Thánh Tôn, Q.1

6. Sài Gòn Square
Địa chỉ: 7-9 Tôn Đức Thắng, Q.1 ; Góc Nam Kỳ Khởi Nghĩa và Lê Lợi, Q.1

7. Siêu thị Big C
Địa chỉ: 202B Hoàng Văn Thụ, P.9, Q.Tân Bình – 138A Tô Hiến Thành, P.15, Q.10 – 1231 Quốc lộ 1A, Khu phố 5, Bình Trị Đông B, Bình Tân – 792 Nguyễn Kiệm, P.3, Q.Gò Vấp

8. Siêu thị Co-op Mart
Địa chỉ: 168 Nguyễn Đình Chiểu, Q.3 – 127 Đinh Tiên Hoàng, Q.Bình Thạnh, 189C Cống Quỳnh, Q.1

9. Thương xá Tax
Địa chỉ: 135 Nguyễn Huệ, Q.1

10. Zen Plaza
Địa chỉ: 56 Nguyễn Trãi, Q.1

——————————————————-

Top 10 khu phố về đêm hấp dẫn

1. Công viên 23/9 – Phố Tây Phạm Ngũ Lão
Địa chỉ: Phạm Ngũ Lão, Q.1

2. Công viên Bến Bạch Đằng
Địa chỉ: 10B Tôn Đức Thắng, Q.1

3. Đường Đồng Khởi – Q.1

4. Đường Lê Thánh Tôn – Q.1

5. Đường Nguyễn Huệ – Đường Lê Lợi – Q.1

6. Đường Nguyễn Tri Phương – Q.10

7. Hồ Con Rùa – Q.1

8. Khu phố thời trang đường Nguyễn Trãi – Q.1

9. Khu vực chợ Bến Thành – Q.1

10. Phố người Hoa – Chợ Lớn – Q.5

————————————————–

Top 10 sản phẩm tiêu biểu

1. Áo Dài
2. Café
3. Đồ gốm sứ
4. Hàng Thêu Tay
5. Lụa tơ tằm
6. Nem Thủ Đức
7. Hạt điều
8. Sầu Riêng
9. Vú Sữa
10. Xoài cát Hòa Lộc

Còn tôi vẫn hãnh diện với bạn bè là được sinh ra ở “Bệnh viện Từ Dũ trên Xì Gòn. Sau đó, ba tao bao tắc xi chở mọi người về tới nhà luôn”. Cho đến khi tôi mười tám, tôi cũng chỉ biết Sài Gòn với ngần ấy những câu chuyện cũ mặc dù gia cảnh đã khác xưa rất nhiều. Tôi rất vui khi ai đó “đi Xì Gòn về” cho một ổ bánh mì to, do đường sá xa xôi nên chiếc bánh méo mó nhưng vẫn còn mềm với một mùi thơm lừng lựng hấp dẫn.

Tôi tưởng tượng Sài Gòn chắc phải rất rực rỡ với toàn những con người sang trọng… Khi mẹ tôi trao số tiền để hôm sau tôi lên thành phố nhập học (trong số tiền này có cả tiền bán một con chó đang nuôi ở nhà) và căn dặn: “Tiền bạc nhớ cất cẩn thận! Xuống Sài Gòn mà lơ tơ mơ là mất như chơi…

Không tin ai hết, nghe hôn? Ráng học đó, chớ có thấy người ta ăn chơi mà bắt chước cặp bè cặp lũ, bỏ bê học hành…”. Trong chuyến xe lắc lư lên thành phố, tôi vẫn tự hỏi Sài Gòn sẽ như thế nào?

2. Những ngày đầu ở Sài Gòn, tôi một mình một ngựa… sắt, tay cầm bản đồ rong ruổi khắp nơi. Tôi đến những nơi mà tôi cho là nổi tiếng, cần phải biết như Hội trường Thống Nhất, Nhà thờ Đức Bà, Bưu điện Thành phố, Thảo Cầm viên… và cả nơi tôi được sinh ra nữa. Tôi đến, chỉ dừng xe ngắm nhìn mà tuyệt nhiên không vào bên trong bất cứ nơi nào nhưng trong lòng rất thỏa mãn: À, Sài Gòn là vậy. Đẹp! Nói chung là đẹp… hơn dưới quê tôi nhiều (?!). Tôi đạp xe mà nghêu ngao hát: Sài Gòn đẹp lắm! Sài Gòn ơi! Sài Gòn ơi!…

Nhớ lời mẹ dặn, tôi lao vào học. Thành phố có một nơi mà “không biết thì mất nửa đời sinh viên”: Thư viện tổng hợp. Tôi nhìn thấy tôi nơi những bạn bè khác, từ tứ phương đổ về đây ăn học. Bài học đầu tiên nơi đất Sài Gòn với tôi là: phải vươn lên! Tôi nhớ những khi chờ mẹ gửi tiền lên, trong túi chỉ còn một ngàn đồng, mua ổ bánh mì không, ăn và uống nước cho no bụng, đủ sức học bài tới khuya.

Sài Gòn cũng dạy tôi không phải cuộc sống toàn bích một màu tươi đẹp mà có cả những mảng tối đan xen. Thỉnh thoảng tôi vẫn gặp những “thầy chích” trong những góc khuất hay có những cô gái đứng ở góc đường cười cợt mời gọi.

Cuộc sống Sài Gòn làm tôi tỏ mắt và buộc tôi phải có sự lựa chọn khôn ngoan. Tôi đã nhìn thấy rất nhiều sự cố gắng vươn lên: cô bé bán khoai đậu 3 trường đại học; những bác xích lô gò lưng để nuôi con ăn học; những vị tiến sĩ trẻ miệt mài với những công trình…

Tôi còn nhìn thấy cả ước mơ, nỗi niềm của những người lao động nghèo bới rác, bán vé số, bán xôi… Họ cũng đang sống có trách nhiệm và cố vươn lên. Thành phố cuồn cuộn sức sống, tất cả rạo rực vươn lên, bứt phá thì không lẽ gì mình lại đâm đầu vào những mảng tối đang bị loại trừ kia.

Tôi cũng “cặp bè cặp lũ” với bạn bè nhưng để hiến máu nhân đạo, đi bộ đồng hành vì người nghèo, tham gia các phong trào tình nguyện… Những ngày vui vẻ, sôi nổi vì biết sống!

3. Tôi vẫn đang ở Sài Gòn nhưng có lẽ không định cư mà sẽ quay về quê làm việc. Sài Gòn đã trở nên thân thương, một nơi để sống và trưởng thành với những người trẻ tứ xứ đổ về. Trong ký ức và trong hành trình vào đời của tôi chắc chắn có một khoảng rất xanh, rất đẹp của những ngày biết vượt qua khó khăn, cố gắng trong học tập, sống tích cực và trưởng thành ở nơi đây…

Tôi phải gọi Sài Gòn – thành phố Hồ Chí Minh là gì nhỉ? À, Thành phố vươn lên!

(trích: Sài gòn Thứ Bảy)

Sáng tác: Y Vân

Dừng chân trên bến khi chiều nắng chưa phai,
Từ xa thấp thoáng muôn tà áo tung bay
Nếp sống vui tươi nối chân nhau đến nơi này
Saigon đẹp lắm, Saigon ơi ! Saigon ơi !

Ngựa xe như nước trên đường vẫn qua mau
Người ra thăm bến câu chào nói lao xao
Phố xa thênh thang đón chân tôi đến chung vui
Saigon đẹp lắm, Saigon ơi ! Saigon ơi !

Lá la la lá la
Lá la la lá la
Tiếng cười cùng gió chan hòa niềm vui say sưa.
Lá la la lá la
Lá la la lá la
Ôi đời đẹp quá, tràn bao ý thơ.

Một tình yêu mến ghi lời hát câu ca
Để lòng thương nhớ bao ngày vắng nơi xa.
Sống mãi trong tôi bóng hôm nay sẽ không phai
Sài Gòn đẹp lắm! Sài Gòn ơi! Sài Gòn ơi!

Vài nét về Nhạc sĩ Y Vân

Nhạc sĩ Y Vân tên thật là Trần Tấn Hậu, sinh năm 1933 tại Hà Nội nhưng quê gốc ở Thanh Hóa. Thuở thiếu niên ông từng theo học nhạc với giáo sư – nhạc sĩ Tạ Phước, và đã tập tành sáng tác từ rất sớm nhưng không mấy thành công. Mồ côi cha, nhà nghèo, mấy mẹ con dắt díu nhau nương náu trong một túp lều xiêu vẹo ở ngõ chợ Khâm Thiên. Chính vì thế, Trần Tấn Hậu rất thương mẹ và các em.

Lúc đó chàng nhạc sĩ nghèo chưa lấy nghệ danh Y Vân, ông phải đi dạy đàn để nuôi gia đình. Có một người bạn thân giới thiệu anh đến dạy đàn cho một tiểu thư khuê các – nàng tên là Tường Vân. Rồi giữa họ hé nở một mối tình đằm thắm. Nhưng… tình đầu tan vỡ cũng là lẽ thường, huống chi chàng chỉ là anh “Trương Chi” si tình khốn khổ, còn nàng lại là một “Mỵ Nương” danh gia vọng tộc. Không thành duyên nhưng… thành danh, một loạt các ca khúc của Y Vân (có nghĩa là Yêu Vân) ra đời từ đó như : Đò nghèo, Ảo ảnh, Nhạt nắng… với phong cách tha thiết, trữ tình rất được công chúng yêu thích.

Không chỉ có vậy, sáng tác của Y Vân còn rất đa dạng : vui tươi, sôi động với Sài Gòn đẹp lắm, lung linh, sang trọng với Tiếng trống cao nguyên, Những bước chân âm thầm (thơ Kim Tuấn) và nhất là ca khúc Lòng mẹ êm ái đầy xúc cảm…

Tác giả biết rất nhiều về anh em nhạc sĩ Y Vân và Y Vũ, nhưng có bài viết của Nguyễn Linh Giang mang thật nhiều ý nghĩa về người nhạc sĩ sáng tác ca khúc “Người em sầu mộng” phổ thơ của Lưu Trọng Lư.

Y Vân là một trong số ít những nhạc sĩ Việt Nam sống hoàn toàn bằng âm nhạc. Ngoài việc sáng tác và làm việc cho các đài phat thanh và truyền hình, ông còn đánh đàn contrebass và guitar tại các phòng trà ca nhạc ở Sài Gòn và các Club Mỹ. Là một nghệ sĩ, ông ít có đầu óc thương mại, thường bán đứt bản quyền các bài hát  ăn khách. Trong một thời gian ông và vợ có thực hiện một số băng nhạc lấy tên Trung Tâm Mây Hồng nhưng cũng không kéo dài lâu

Sau 1975, Y Vân trở nên nghèo túng như tất cả những người Sài Gòn lúc gạo châu củi quế. Và nhiều bài hát của các nhạc sĩ chưa được cho phép trình diễn, nên ông không hành nghề được phải sống bằng tiền dành dụm. Đến những năm 80, hoạt động âm nhạc mới trở lại, nhưng lúc này ông ít sáng tác mà chỉ làm nhạc phim và viết hòa âm cho các ca sĩ.

Nhạc sĩ Y Vân mất ngày 28/11/1992, sau một cơn mệt tim nặng.

NGUYỄN VIỆT

Khu du lịch “Một Thoáng Việt Nam” là một quần thể làng nghề thủ công truyền thống, với diện tích 22,5 ha đất bưng biền, nằm cạnh rạch Bò Cạp, gần sông Sài Gòn. Khu du lịch bao gồm 30 hạng mục với: đền thờ đất nước, sa bàn nước Việt Nam, lầu vọng, ba khu tiêu biểu cho ba miền đất nước. Bên cạnh là khu văn hóa ẩm thực, đảo nuôi chim thú tự nhiên, khu chợ hàng tiểu thủ công nghiệp, chợ trên sông, vườn cây ăn trái…

Gọi là làng nghề vì Một thoáng Việt Nam tập hợp nhiều nghề đặc thù, nổi tiếng từ nhiều miền đất nước như nghề làm giấy dó, dệt tơ lụa, thổ cẩm, mộc, thêu, tranh ghép gỗ, gốm sứ, chế biến mía đường, đan lát mây tre, v.v…

Các nghệ nhân, thợ thủ công hay nông dân đều là “người thật việc thật”, không phải là kẻ sắm vai. Họ đang làm đúng công việc quen thuộc, đúng nghề cha truyền con nối của mình. Chỉ khác ở chỗ, họ được tập trung vào cùng một nơi và không phải lo đầu ra cho sản phẩm.

Ở đây, những người thợ thủ công, nông dân, nghệ nhân… thuộc nhiều dân tộc khác nhau, đến từ những miền quê khác nhau cùng lao động sản xuất bên nhau trong một số nghề truyền thống tiêu biểu như: đan lát mây tre, dệt tơ lụa và thổ cẩm, gốm sứ, chằm nón, thêu ren, làm giấy dó, in khắc tranh, điêu khắc đá, điêu khắc mộc, chế biến mía đường, canh tác lúa nước, nuôi trồng thủy sản, ươm trồng hoa lan, cây cảnh, chăn nuôi gia súc, gia cầm…Du khách khi đến thăm khu du lịch “Một Thoáng Việt Nam” sẽ lưu lại những ấn tượng sâu sắc về đất nước Việt Nam.

Một thoáng Việt Nam cũng chính là một bảo tàng ngoài trời khi có nhiều khu trưng bày hàng trăm hiện vật cổ, từ trống đồng đến cọc gỗ Bạch Đằng thứ thiệt mà không phải bảo tàng nào cũng có được.

Đặc biệt khu tái hiện kiến trúc nhà ở của các vùng miền, các dân tộc khá ấn tượng. Từ ngôi nhà vườn Huế cây trái xum xuê, sang nhà Bình Định “thông minh” – mát mùa hè, ấm mùa đông, đến ngôi nhà rông Tây Nguyên vươn cao vững chãi, hay nhà người Mông thoang thoảng hương gỗ thông, đều do chính tay người bản địa và đồng bào dân tộc thi công, chăm chút.

Một thoáng Việt Nam còn là khu du lịch hấp dẫn, khi ở đây có đủ bài bản của một địa chỉ có khả năng bắt khách tham quan phải đưa tay vào ví. Những dịch vụ như khu vui chơi, nghỉ dưỡng sẽ đến, sau khi du khách bị hấp dẫn bởi những món đồ thủ công mỹ nghệ được sản xuất ngay trước mắt mình, hoặc mùi vị của những món đặc sản nhiều vùng miền xông thẳng vào khứu giác.

Nhiều khách tham quan không cưỡng được sự hiếu kỳ trước những động tác gọn gàng, điêu luyện của người thợ làm giấy dó, hay trố mắt ngạc nhiên khi lần đầu tiên trong đời thấy những hạt đường thành hình từ lò nấu đường thủ công… Nếu cho phép người xem trực tiếp tham gia, như thử vài đường thêu, nặn thử một lọ gốm, thì hiệu quả càng cao.

Làng nghề Một thoáng Việt Nam

Địa chỉ: ấp Phú Bình, xã Củ Chi, huyện Củ Chi, TP Hồ Chí Minh
Email: langnghemtvn@gmail.com
Điện thoại: (84) (08) 22181465 * Fax: (84) (08) 37980141
http://www.motthoangvietnam.vn

Thời gian mở cửa

Làng nghề Một Thoáng Việt Nam mở cửa đón du khách bốn ngày trong tuần từ thứ 5 đến chủ nhật (Làng nghề đóng cửa từ thứ 2 đến thứ 4).

Đặc biệt, Làng nghề mở cửa đón du khách các ngày Lễ, Tết trong năm.

Thời gian mở cửa từ 9h00 đến 17h00 các ngày từ thứ 5 đến chủ nhật hàng tuần và các ngày Lễ, Tết trong năm.

(Trích http://www.motthoangvietnam.vn)

Từ vùng đất Củ Chi với những làng nghề nổi tiếng: làng mành trúc Tân Thông Hội; làng chằm nón Tằm Lanh; làng rổ rá Mũi Lớn, Thái Mỹ; làng rế Phước Vĩnh An; làng bánh tráng Phú Hòa Đông, làng đan bồ An Nhơn Tây. Huyện Bình Chánh với làng đan đệm Tân Túc, làng dệt chiếu Nam Đa Phước, làng rượu An Phú Tây. Đến các quận ven như quận 8 với các làng nghề: làng dệt chiếu Bình An; làng bao giấy Bình Đông; làng đóng sửa ghe Cầu Rạch Ông. Quận Tân Bình có: làng dệt Bảy Hiền; làng thuộc da Phú Thọ; xóm thủy tinh Phú Thọ; xóm lồng đèn Phú Bình (một phần thuộc quận Tân Bình, một phần thuộc quận 11). Quận Gò Vấp có: làng đúc lư đồng An Hội, làng dệt chiếu Bến Hải. Quận 12 có làng chạm khắc gỗ Trung Mỹ Tây. Quận 4 có làng giày Khánh Hội. Quận 6 có: làng chổi bông cỏ, xóm chổi lông gà. Quận 9 có: làng gạch – gốm Long Bình. Quận Thủ Đức nổi tiếng với làng nem Thủ Đức. Và còn nhiều những làng nghề, xóm nghề khác nữa đang tồn tại ở Sài gòn.

Bất chấp sự thừa nhận muộn màng chính thống đối với vai trò, vị trí của nó trong nền kinh tế hàng hóa, làng nghề thủ công truyền thống đã góp phần giải quyết việc làm cho hàng chục ngàn, trăm ngàn cư dân, đặc biệt là thanh niên. Tại các làng nghề, thanh niên – đa số là nữ thanh niên – có được “tay nghề”, dù tay nghề cao hay thấp thì những người lao động này cũng thoát khỏi cuộc đời chạy tìm việc lao động phổ thông. Để làm nghề thủ công truyền thống, người thợ không cần có nhiều vốn, chỉ cần một ít công cụ thủ công cùng đôi bàn tay khéo léo và đặc biệt là sự siêng năng cần mẫn. Với điều kiện như thế, khi sản phẩm nghề thủ công có chỗ đứng trong nền kinh tế hàng hóa, thì làng nghề thu hút được nhiều lao động. Làng nghề thủ công truyền thống là cơ sở xã hội bình ổn, lành mạnh.

Làng nghề thủ công truyền thống ngoài việc tạo việc làm cho người tại chỗ, còn cung cấp việc làm cho một số người làm dịch vụ cung cấp nguyên liệu, dịch vụ hoàn chỉnh và dịch vụ tiêu thụ sản phẩm… Xóm thủy tinh Phú Thọ giúp cho người buôn bán ve chai thêm thu nhập; làng dệt Tân Xuân, Bảy Hiền tạo thêm công ăn việc làm cho người thợ nhuộm; làng thuộc da Phú Thọ tạo việc làm cho người thợ sơn và đánh bóng da…. Như vậy, nếu được sự nâng đỡ của nhà nước bằng một loạt chính sách để các làng nghề “đứng” được trong cơ chế thị trường thì chắc chắn “làng nghề” sẽ góp phần rất tích cực với nhà nước trong vấn đề giải quyết việc làm đối với lực lượng lao động quá phong phú của thành phố ta hiện nay.

Làng nghề là nơi cộng đồng dân cư có lối sống văn hóa: sống yêu lao động; sống cần cù, giản dị, tiết kiệm; sống đùm bọc, giúp nhau cùng rèn luyện tay nghề. Làng nghề là nơi không có đất để văn hóa phẩm độc hại, các tệ nạn: ma túy, cờ bạc, rượu chè, đua xe… nẩy nở. Phải chăng chính vì lẽ đó mà nảy sinh nhận thức: làng nghề thủ công truyền thống chắc chắn sẽ đóng góp tích cực, thiết thực vào việc xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở.

Giá trị văn hóa của nghề và làng nghề truyền thống thể hiện qua sản phẩm, cơ cấu của làng, lối sống, phong tục tập quán của cộng đồng. Những sản phẩm thủ công truyền thống hầu hết là những sản phẩm hàng hóa mang tính nghệ thuật, nó là sản phẩm văn hóa vật thể vừa chứa đựng những giá trị văn hóa phi vật thể. Những sản phẩm thủ công thể hiện sự ứng xử của con người trước nguyên liệu, trước thiên nhiên. Từ nguyên liệu thô sơ, qua bàn tay tài hoa, tâm huyết của người thợ đã trở thành những sản phẩm xinh xắn, duyên dáng vì sản phẩm là nơi gửi gắm tâm hồn, tài năng, thể hiện khiếu thẩm mỹ lao động, sự thông minh sự sáng tạo, tinh thần lao động của người thợ – nghệ nhân. Những người thợ đúc đồng Gò Vấp tiếp thu kỹ thuật và kinh nghiệm bao đời của cha ông, tạo nên những chiếc lư đồng nổi tiếng. Người thợ chạm khắc gỗ mang tinh thần sáng tạo từ miền Trung vào Trung Mỹ Tây, tạo ra những tác phẩm nghệ thuật chạm khắc được khách trong và ngoài nước ưa chuộng.

Mỗi làng nghề thực sự là một địa chỉ văn hóa, phản ánh nét văn hóa độc đáo của từng địa phương, từng vùng. Làng nghề truyền thống từ lâu đã trở thành một bộ phận hữu cơ không thể thiếu của văn hóa dân gian. Những giá trị văn hóa chứa đựng trong các làng nghề truyền thống ở Sài gòn đã tạo nên những nét riêng độc đáo đa dạng nhưng cũng mang bản sắc chung của văn hóa dân tộc Việt Nam. Xin chúc các làng nghề thủ công truyền thống ở Sài gòn đứng vững, mãi sáng tỏa giá trị văn hóa trong tiến trình công nghiệp hóa – hiện đại hóa đất nước.

Sức hấp dẫn của làng nghề Sài Gòn

Tại khu du lịch Văn Thánh có bốn làng: Gốm Việt, Kim Mộc Thạch, Trăng Thu, điêu khắc đá Nguyễn Hồng. Chủ nhân của các làng nghề này cho biết, du khách đến tham quan rất thích thú, vì họ được tìm hiểu, chứng kiến đôi bàn tay vàng từ những nghệ nhân thật tài hoa, đặc biệt họ được tham gia sản xuất tại chỗ, đáp ứng tâm lý được thử của người đi du lịch.

Tại trung tâm thành phố, một số cơ sở nghề truyền thống cũng đã bắt đầu chú ý đến việc thu hút khách du lịch đến xem, mua sản phẩm. Như cơ sở tranh thêu tay Cẩm Tú, nhờ ưu thế có mặt bằng rộng, đã mở một showroom trưng bày tác phẩm tranh thêu tay nghệ thuật ở bên dưới; còn trên lầu là nơi thợ thêu làm việc. Khách đến đây thưởng lãm tranh, còn được tận mắt xem các nghệ nhân phả hồn mình vào từng nét chỉ đầy sống động. Bà Nguyễn Thu Hà, chủ cơ sở cho biết, đã liên kết với một số công ty du lịch đưa khách đến tham quan, mua tranh, họ rất thích thú và khâm phục người thợ, người phụ nữ Việt Nam.

Chị Huỳnh Như, hướng dẫn viên công ty du lịch Vietravel kể lại, có lần đưa đoàn khách Pháp đến Củ Chi, sau khi tham quan địa đạo, chị đưa khách vào xem một lò bánh tráng, họ vô cùng thích thú, nhiều người nhờ chủ nhà cho học nghề tại chỗ tráng thử bánh với vẻ đầy thích thú, sau đó còn ghi lại địa chỉ để liên lạc và còn biếu tiền cho chủ nhà nữa!

Cho đến nay, TP.HCM vẫn còn lưu giữ được nhiều làng nghề truyền thống nổi tiếng từ lâu đời như: nghề đúc lư đồng thờ ở Gò Vấp, thêu tranh ở một số quận trung tâm, làm hàng mã của người Hoa Chợ Lớn, xe nhang – làm tượng Phật ở Bình Chánh; đan mây, tre, lá ở Thái Mỹ; tráng bánh ở Phú Hoà Ðông (Củ Chi); làm sơn mài Thủ Ðức…Mỗi làng nghề đều có giá trị văn hoá và sức hấp dẫn riêng. Tỷ như đến với nghề xe nhang ở Bình Chánh, du khách biết được từng công đoạn làm thành những cây nhang. Hay đến nghề làm sơn mài Thủ Ðức, ngoài việc chứng kiến những nghệ nhân đục, chạm, mài…du khách còn được xem nhiều tác phẩm nghệ thuật đặc sắc.

Bà Francoise Chabrier, du khách người Pháp cho biết: Khi đến TP.HCM, công ty du lịch dành thời gian cho chúng tôi mua sắm quà lưu niệm ở các shop và trung tâm mua sắm, nhưng thật ra tôi và những thành viên trong đoàn không thích thú bằng khi đến mua quà lưu niệm tại các làng gốm và sơn mài tại Bình Dương. Tham khảo qua nhiều tour tổ chức cho du khách trong và ngoài nước đến tham quan TP.HCM, các công ty du lịch hầu như chưa đưa làng nghề ở thành phố vào trong tuyến điểm. Giám đốc một hãng lữ hành quốc tế cho rằng do làng nghề không hấp dẫn, người dân làng nghề chưa hiểu về du lịch, đường đi lại khó khăn…Trong khi đó chính nghệ nhân các làng nghề lại thiết tha mong muốn biết ngành du lịch cần gì ở họ, họ sẽ sẵn sàng và cần sự tư vấn từ ngành du lịch. Ông Lê Chi Minh Ðoán, hướng dẫn viên của Saigontourist đưa ý kiến, nên chăng ngành du lịch thành phố phối hợp với các địa phương xây dựng những điểm tham quan tiêu biểu ở mỗi làng nghề. Phải tính cách khi làng nghề không vào mùa, thì những điểm này vẫn duy trì sản xuất cho du khách đến tham quan. Bên cạnh đó, cần có những đội ngũ thợ, nghệ nhân biểu diễn và giới thiệu văn hoá làng nghề… Nếu làm được những điều này, làng nghề sẽ có khoản thu không nhỏ, thậm chí có những đơn đặt hàng xuất khẩu lớn, mở thị trường, tìm đầu ra cho sản phẩm làng nghề. Ðồng thời khách đến TP.HCM có thêm điểm tham quan, tạo sự hấp dẫn, tránh sự đơn điệu quanh quẩn những di tích lịch sử.

(Nguồn tin: SGTT)

1. Kiến trúc tại thành phố Hồ Chí Minh

a. Sơ lược lịch sử kiến trúc Sài Gòn-Gia Định

Kiến trúc dưới thời Nguyễn
Xem xét các tài liệu có thư tịch cổ, cũng như các bản đồ và những công trình khảo cứu về Gia Định-Sài Gòn xưa chúng ta sẽ bắt gặp những trang viết về “Cổ tích Gia Định”.Những công trình kiến trúc thời Nguyễn hiện lên trên bản đồ của Oliver de Puymanul vẽ năm 1790 là thành Quy hình bát quái do Gia Long xây dựng năm 1790. Thành này còn có tên là Gia Định Kinh hay Phiên An Thành.

Thành Quy là căn cứ chính của cuộc khởi nghĩa Lê Văn Khôi năm 1833. Năm 1835, đàn áp cuộc khởi nghĩa xong, Minh Mạng hạ lệnh phá hủy toàn bộ thành xây theo kiểu Vauban này và 1836 lại ra lệnh xây một thành khác ở Đông Bắc thành cũ, gọi là thành Phụng, tức là thành Gia Định. Thành này bị thực dân Pháp tấn công vào năm 1859 và phá hủy. Dấu vết duy nhất ngày nay còn lại là bức tranh vẽ ảnh giặc Pháp tấn công thành và những tàn tích dọc đường Đinh Tiên Hoàng về phía gần xưởng Ba Son.

Kiến trúc miếu Việt
Từ mặt bằng của thành Gia Định, vào những năm cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20 đã liên tiếp mọc lên những công trình kiến trúc phương Tây (Nhà thờ Đức Bà (1877-1880). Pháp đình, dinh Thống đốc, Nhà Bưu chính, Nhà hát, Chợ Bến Thành, dinh Nôrôdôm). Cùng số phận với thành Gia Định, một số ngôi chùa lớn bị thực dân Pháp chiếm làm đồn bốt phòng ngự, chống lại những trận phản công của nghĩa quân kháng chiến xuất phát từ vùng đại đồn Chí Hòa mà chúng gọi là chiến tuyến “chùa chiền” digne des pagodes). Đó là chùa Khải Tường đền Hiển Trưng (ở thành Ôma), chùa Kiếng Phước, chùa Cây Mai trải dài từ vùng tiếp cận thành Gia Định (nay là trường Lê Quí Đôn) đến Phú Lâm. Ngày nay những dấu vết ấy chỉ còn sót lại một pho tượng Phật gỗ để ở Bảo tàng Lịch sử.

Các chùa, miếu, đền thờ xây dựng từ thế kỷ 18, đầu thế kỷ 19 cũng bị chiến tranh và thời gian phá hủy phần lớn. Đến nay số công trình kiến trúc theo phong cách Việt còn sót lại là quá ít. Trong số đó, hầu hết đều được trùng tu lại trong những năm bản lề của thế kỷ trước và thế kỷ này. Đó là Chùa Trường Thọ ở Gò Vấp, Chùa Tứ Ân, Chùa Gò (Phụng Sơn Tự) chùa Giác Viên ở quận 11, chùa Giác Lâm ở Quận Tân Bình, chùa Phước Tường ở huyện Thủ Đức. Ngoài ra có thể kể một vài ngôi nhà cổ của tư nhân như bà Tư Lân, nhà Nguyễn Phú Đường ở Nhà Bè, nhà ông Mười Tiết ở Thủ Đức.

Kiến trúc đền chùa Hoa
Trước khi những công trình kiến trúc kiểu phương Tây có mặt ở đất Sài Gòn, nơi đây ngoài các công trình của người Việt, còn có các công trình xây dựng của người Hoa. Những công trình lớn của người Hoa là đền miếu-thường là trụ sở của các bang và được gọi là Hội quán-đã làm cho diện mạo phố xá của xứ này, nhất là vùng Chợ Lớn có vẻ riêng. Xem xét tường tận những đền miếu của người Hoa, hình thức kiến trúc khác với hình thức kiến trúc của người Việt, song công trình chạm trổ bên trong bao gồm các bao lam, các phù điêu trên kèo, cột, đầu đao, xiên trích có không ít những sản phẩm do thợ người Việt tạo tác. Đặc biệt những hội quán của người Minh Hương như Gia Thạch hội quán (đường Trần Hưng Đạo-quận 5). Nghĩa Nhuận quán (đường Nguyễn Văn Khoẻ-quận 5). Phước An hội quán (đường Hùng Vương) là những công trình kiến trúc-mỹ thuật thuần Việt Nam.

Những công trình kiến trúc của họ Nguyễn ở Gia Định kinh, cùng với đền chùa miếu mạo của người Việt, người Hoa đến nay hầu như đã bị khuất lấp bởi các kiến trúc tân kỳ theo phong cách phương Tây. Không chỉ những dinh thự, công sở mà những khu thương mại và cơ sở công nghiệp đã phát triển với một tốc độ và qui mô đủ để đưa những kiến trúc ấy vào hàng thứ yếu, làm đổi thay về cơ bản kết cấu kiến trúc Sài Gòn-Gia Định.

Kiến trúc giai đọan 1954-1975
Trong những thập niên đầu thuộc nửa sau thế kỷ này, suốt từ 1954-1975, đồng thời với sự xuất hiện các thương xá, ngân hàng, khách sạn, nhà thờ và hàng loạt các công trình công cộng. Ở Sài Gòn cũng xuất hiện một số kiến trúc, phỏng theo các kiến trúc Việt Nam cổ, tất nhiên là với vật liệu xây dựng mới và cách tân khá nhiều.

Thời kỳ này, những năm đầu các đền miếu của một số hội tương tế như đền thờ Trần Hưng Đạo, đền Thánh Mẫu Phủ Giấy và đền thờ Hai Bà Trưng (Bình Thạnh), đền Sài Sơn (một ở đường Lê Văn Sĩ và một ở đường Nguyễn Thiện Thuật), Đằng Giang Linh từ (tức đền thờ Quan Bơ ở quận 4) và sau năm 1963, khi Ngô Đình Diệm bị đảo chánh, hàng loạt các chùa Phật mới được xây dựng và một số chùa cũ được trùng tu lại. Đáng kể trong số này có chùa Vĩnh Nghiêm, chùa Một Cột (Thủ Đức), chùa Phước Hòa (Quận 3), chùa Pháp Hội (quận 10)….

b. Vài đặc điểm cơ bản của kiến trúc nghệ thuật

Đặc điểm kiến trúc
Những công trình kiến trúc trong vài thập niên qua tuy có để ý tìm về đặc trưng riêng trong kiến trúc truyền thống song thực sự đã biến đổi khác xưa rất nhiều. Phong cách kiến trúc truyền thống cũng như những công trình điêu khắc đậm đà bản sắc dân tộc còn được bảo lưu đầy đủ có lẽ là chùa Trường Thọ, chùa Từ Ân và qui mô nhất là chùa Giác Lâm, kế đó là chùa Giác Viên, chùa Gò (Phụng Sơn Tự) và một số ngôi nhà cổ ở rải rác khắp các huyện ngoại thành.

Đặc điểm chung của các ngôi chùa có những công trình kiến trúc tiêu biểu nhất cho kiến trúc Gia Định là kiểu nhà “trùng thềm điệp ốc” (hay còn gọi là “trùng thềm trung lương”). Đây cũng là kiểu cách chung cho kiến trúc Đàng Trong thế kỷ 18, 19. Theo đó, mục đích chính là phát triển diện tích nội thất ở chiều sâu bằng cách lắp ghép hai tòa nhà song song liền mái. Kiểu này cũng rất phổ biến trong nông thôn Nam Bộ và thường được gọi là nhà “sắp dọi”. Việc sắp đặt như vậy đã thực sự tạo nên một nội thất thống nhất và bên trong thường được phân chia bằng vách ngăn theo các hàng cột để thành chánh điện, nhà tổ và giảng đường.

Mặt khác kiểu “trùng thềm điệp ốc” này đứng về mặt kết cấu bộ vì kèo và sườn nhà mà xét thì chúng xuất phát từ kiểu nhà rường (còn gọi là xuyên trính-ở Nam Bộ gọi là xiên trính). Nói chung kiểu nhà truyền thống của người Việt chủ yếu được trỏ cưa theo chiều ngang nên hẹp: do đó việc lắp ghép hai toà nhà song song như vậy nhằm làm cho diện tích nội thất được tận dụng hơn, dễ dàng bày biện hơn, cũng như thuận tiện cho việc tổ chức nghi lễ và tăng thêm tính thâm nghiêm cho không gian nội thất. Ở một số nơi việc mở rộng chiều sâu cũng theo nguyên tắc trên, nhưng giữa các tòa nhà không ghép liền vào nhau mà nối nhau bằng hai nhà cầu dọc, để chừa ở giữa một cái “sân đình”. Cái sân trong này có tác dụng làm thoáng gió và hắt ánh sáng vào nội thất. Đó là trường hợp chùa Phụng Sơn. Nghĩa Nhuận hội quán, phần sau giảng đường và nhà khách chùa Giác Lâm.

Tuy nhiên, so với đình chùa miền Bắc và cung điện lăng tẩm ở cố đô Huế, vẻ đẹp kiến trúc của di tích Gia Định-Sài Gòn không có được những mái cong đồ sộ hay qui mô to lớn. Trái lại nhìn bên ngoài rất đơn giản và bình thường. Cái giá trị mỹ thuật có lẽ là những công trình điêu khắc bên trong.

Đặc điểm điêu khắc
Là một thành phố cửa ngõ, sự hội tụ các phái thợ nhiều nơi trong nước, cùng với việc tiếp thu những kỷ xảo và quan niệm về nghệ thuật tạo hình hiện đại đã làm cho điêu khắc chủ yếu trên gỗ ở các di tích kiến trúc nghệ thuật Gia Định-Sài Gòn trải qua từng bước hoàn thiện đáng chú ý.

Tượng tròn
Vẽ tượng tròn, dựa theo niên đại của tác phẩm rất dễ nhận ra những chặng đường phát triển của nghệ thuật tạc tượng. Những tượng ở chùa Trường Thọ, Tập Phước, Bảo An, Từ Ân, Long Nhiễu, Huệ Nghiêm (Thủ Đức)..là tập hợp của thế hệ tượng sớm nhất của đất Gia Định. Đây là những pho tượng còn rất thô sơ. Bố cục tượng không vững thường là bố cục tam giác thiếu cân đối, đầu nhỏ, chân tay dài, mặt nhọn và không có thần, tỉ lệ thân, mặt bất xứng.

Phù điêu
Việc áp dụng luật viễn cận mới triệt để nhất là ở những bức phù điêu chạm trên các hương án chùa Vĩnh Nghiêm, chùa Một Cột và đền Quan Bơ. Những thắng cảnh trong nước (như chùa Một cột, chùa Thiên Mụ…., những ngói đền thờ danh thắng ở châu Á và những phong cảnh khác đã được thể hiện bằng lối chạm nổi trên gỗ có thiếp vàng trông rất mỹ thuật. Việc tái hiện những kỳ quan “vĩ đại và rực rỡ” của châu Á trên gỗ đạt được kết quả như vậy là một bước tiến so với những kỹ xảo chạm nổi về đề tài cảnh vật và hoa lá cổ điển mà chủ yếu có tính chất trang trí trên các bộ phận cấu thành bộ khung của công trình kiến trúc. Một cách hiển nhiên là những phù điêu trang trí trên cột, kèo, xiên chính v.v… đã tôn vẻ mỹ thuật của các công trình kiến trúc.

Chạm lộng
So với phù điêu, thể loại chạm lộng chiếm tỉ trọng lớn hơn rất nhiều. Chính những bao lam (cửa võng) ở các hàng cột, những bao lam trang thờ, các bài vị, các bức bình phong cùng với bao lam các bàn thờ, bệ thờ và hương án mới thực sự tạo nên sự tráng lệ và vẻ vàng son huy hoàng của đền miếu và chùa chiền. Qua các di tích đã được khảo sát ở Sài gòn, số lượng tác phẩm chạm lộng phong phú về cả số lượng, đề tài cũng như thủ pháp và phong cách nghệ thuật.

Sự phong phú và đa dạng của kỹ thuật chạm lộng đã tăng cường giá trị nghệ thuật, cho các di tích kiến trúc-nghệ thuật Gia Định-Sài Gòn. Nhiều bức chạm lộng đến nay là đối tượng của sự chiêm ngưỡng và thán phục của nhiều thế hệ nghệ nhân và của khách tham quan (như bao lam Bá điều, bao lam Cửu Longv.v…)

Tiểu tượng và quần tiểu tượng
Ngoài các thể loại trên loại tiểu tượng (tượng tròn và tượng bá phù điêu) kết hợp với chạm lộng thường lại đạt được nghệ thuật cao từ rất sớm hơn thành tựu của tượng tròn. Nếu tượng tròn thế hệ thứ hai mới đạt được sự cân xứng và đường nét chân phương bước đầu thì các tiểu tượng trên các bao lam và nhà tổ chùa Giác Viên đã là những tác phẩm được xử lý có thần thái sống động, đường nét chạm đã chắc tay, bút pháp đã lưu loát, tư thế sinh động và đề tài phong phú.

Với 300 năm hình thành và phát triển, Sài gòn là một thành phố trẻ nhưng cũng có không ít những tài nguyên du lịch nhân văn. Đó là những công trình kiến trúc cổ như Nhà Rồng, đền Quốc Tổ, dinh Xã Tây, Nhà hát lớn, Bưu điện, hệ thống các ngôi chùa cổ (chùa Giác Lâm, chùa Bà Thiên Hậu, Tổ Đình Giác Viên…), hệ thống các nhà thờ cổ (Đức Bà, Huyện Sỹ, Thông Tây Hội, Thủ Đức…). Nhìn chung, một trong những đặc trưng văn hóa của 300 năm lịch sử đất Sài Gòn – Gia Định, nơi hội tụ nhiều dòng chảy văn hóa, là “cơ cấu kiến trúc” Việt – Hoa – Châu Âu. Đó là một tổng thể kiến trúc mà vùng đất này sở hữu được. Có thể nói Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh là trung tâm văn hóa của đồng bằng sông Cửu Long. Thành phố này là nơi phổ biến chữ quốc ngữ đầu tiên, là nơi ra báo đầu tiên của cả nước. Sự ra đời và phát triển phong phú của sách, báo, trường học, của đội ngũ trí thức và văn nghệ sĩ, của các hoạt động và giao lưu văn hóa, văn học, nghệ thuật… đã tạo cho Sài Gòn từ lâu là một thành phố có ảnh hưởng lớn về văn hóa.

Phần II: Văn học nghệ thuật