Qua cầu Rạch Miễu là quê hương Đồng Khởi Bến Tre. Quê hương của xứ Dừa thân yêu ! Con đường thẳng tắp sẽ đưa chúng ta vào thị xã, cái thị xã nửa tỉnh nửa quê vẫn lặng lẽ êm đềm bởi bóng dừa xanh mát dịu. Khoảng không gian đa chiều hiện ra đầy đủ những gam màu của đồng quê trộn lẫn chút thị thành. Một không gian rất Bến Tre, không gian dìu dịu len sâu vào tận trong tâm hồn của mỗi người. Chính hương dừa, hương phù sa và hương cỏ cây hòa quyện lại tạo nên khoảng không gian riêng biệt ấy. Có lẽ ở thị xã này chưa bao giờ xảy ra tình trạng kẹt xe, trên mọi nẻo đường của thị xã dòng người vẫn cứ chậm rãi, khoan thai không có vẻ căng thẳng như ở Sài Gòn, Hà Nội. Muốn hỏi thăm đường hay bất cứ chuyện gì ai cũng sẵn lòng chỉ giúp với lòng nhiệt thành chưa từng có. Đức tính thật thà, chân chất của người Bến Tre là vậy đó.

Đặc sản của Bến Tre là những sản phẩm về cây dừa đã nổi tiếng từ bao đời nay. Du khách hay người quen mỗi lần ghé thăm Bến Tre khi ra về đều không quên mua những đặc sản ấy đem về dùng và để tặng cho người thân .

Lẩu cháo cua đồng Bến Tre

Ngoài những đặc sản của cây dừa tôi xin bật mí với các bạn, khi về Bến Tre nhớ thưởng thức cháo cua đồng . Món “cháo cua đồng. Quán nằm ở ngoại ô cách thị xã cách chừng 3 cây số thôi, quán nhỏ nằm trên đường tránh Quốc lộ 60 hướng đi về thị trấn Mỏ Cày. Món cháo cua đồng không chỉ quyến rũ bạn bởi vị ngon mộc mạc quen thuộc của cua đồng thơm ngọt mà đây còn là món ăn vô cùng bổ dưỡng.

Với chất liệu đồng quê đậm đà quen thuộc hy vọng sẽ đưa tâm hồn các bạn trở về thực tại. Trong mỗi con người sự rung động sẽ chân thật hơn bởi dòng kỷ niệm rất riêng của thời niên thiếu cứ chầm chậm quay về. Cháo cua đồng có hương vị đặc biệt quyến rũ của nó . Mà tôi là người chỉ có quyền được giới thiệu nhắc đến thôi. Còn về cảm nhận thì xin nhường lại cho mọi người, khi thưởng thức mỗi người sẽ có những cảm nhận riêng cho mình về hương vị đồng quê , về miền ký ức của những dòng sông, những cánh đồng ngày xưa vẫn còn lưu dấu trong tiềm thức.

Để có món cháo cua đồng tuyệt vời đó thì công việc chế biến khá đơn giản và dễ dàng thôi không có gì khó khăn lắm đâu. Nhưng cũng phải có những bí quyết và nghệ thuật đặc trưng để tạo ra cái riêng mà ở nơi khác không có , chính điều đó mới quan trọng hơn cả . Vì sao lại như vậy; tại vì nấu nướng đòi hỏi phải tuân theo qui tắc ẩm thực của mỗi vùng, miền riêng. Khách sành điệu khi thưởng thức thường có những nhu cầu rất cao. Do vậy cần phải tuân thủ đầy đủ nguyên tắc để nấu món cháo cua đồng có chất lượng. Bắt đầu từ việc chọn cua, tách vỏ lấy gạch cua, phần còn lại đem xay nhuyển để lấy riêu cua… kết hợp với những gia vị truyền thống xong mới bắt đầu chế biến. Lẩu cháo cua đồng được ăn kèm theo với những loại rau dân dã như : mướp hương, rau má, rau đay, mồng tơi, chùm ngót, và thêm vài trứng hột vịt lộn bỏ vào thì thật tuyệt… Tất cả những mùi hương đồng cỏ nội đó tạo nên một món ăn đầy sức quyến rũ đến lạ lùng. Còn nghệ thuật thưởng thức là sự kết hợp hài hoà giữa con người và không gian ở nơi đây đã tạo nên hương vị của món cháo cua đồng đậm đà hơn ở bất cứ nơi đâu. Một khoảng không gian riêng biệt khá đặc trưng trong cái nắng dìu dịu khi chiều đang xuống và hương thơm của hoàng hôn nhẹ nhàng mêng mang của một miền sông nước.

Cháo cua đồng tuy khá mất thời gian chế biến nhưng rất dễ ăn, rất hợp để đổi món khi bạn và gia đình không còn mấy hứng thú với các bữa cơm lặp đi lặp lại hàng ngày. Không những thế, món cháo ngọt ngào này rất tuyệt dành cho bé hay bà bầu trong gia đình để bổ sung canxi và giải nhiệt.

Những ngày cuối tuần không khí ở đậy nhộn nhịp hẳn lên so với ngày thường. Từng tốp bạn bè, đồng nghiệp, gia đình rủ nhau đến thưởng thức món cháo cua đồng, vừa ngon vừa bổ dưỡng hợp với túi tiền của người lao động.

Trong cái nắng chiều nhàn nhạt ấy, lòng người hình như thanh thản và khoáng đạt hơn. Dòng suy nghĩ cứ trầm tư chầm chậm như muốn níu cả chân chiều ở lại … tiếng vọng của đồng quê trầm bổng, hoà lên điệu nhạc của thiên nhiên huyền bí xa xăm … xen lẫn với những âm thanh gần như hoang sơ nguyên thuỷ của đất trời… và cảm thấy cả phố xá rộn ràng ngoài kia đang ngon giấc.

Sưu tầm

Cá lóc (miền Bắc gọi là cá quả, cá chuối) nướng trui là một món ăn dân dã đặc trưng cho miền đồng nước miền Tây Nam Bộ Việt Nam, với hương vị độc đáo và cách chế biến rất đơn giản. Món ăn này gắn liền với quá trình khai hóa đất phương Nam của dân tộc Việt.

Đặc điểm của món cá lóc nướng trui dân dã là cá không cần sơ chế, nghĩa là không đánh vảy, không cạo nhớt, không mổ bụng, không tẩm ướp gia vị. Cá lóc vừa bắt dưới sông lên, rửa sạch, được xuyên bằng một que dài từ miệng đến đuôi, sau vùi cá vào đống rơm khô rồi châm lửa đốt hoặc cắm que xuống đất lấy rơm phủ lên và đốt lửa cho đến khi tro tàn. Khi cá chín, cạo bỏ lớp vẩy đã cháy xém để lộ ra thịt cá trắng và thơm.

Cá nướng xong chỉ cần gỡ thịt chấm muối ớt, mà phải là loại muối hột mới cảm nhận được hết mùi vị thơm ngon vùa cay vừa mặn vừa ngọt vừa thơm của món cá lóc nướng đặc sản của dân Nam Bộ. Ở đồng bằng sông Cửu Long, cá lóc nướng trui thường ăn với nước mắm me.

Một số hình ảnh về món ngon độc đáo của sông nước miền Tây:

Những con cá lóc tươi ngon vừa bắt dưới sông lên chỉ cần rửa sạch, không cần sơ chế, cắm xuyên que từ đầu đến đuôi để chuẩn bị nướng.

Hình ảnh cá lóc chổng ngược trông rất lạ mắt và thú vị.

Sau đó, cá được phủ rơm lên để chuẩn bị nướng.

Muốn cá ngon thì phải chọn loại rơm thật vàng, thật sạch.

Ngọn lửa rơm cháy đượm sẽ giúp cá chín đều…

… Lớp tro nóng làm thịt cá thêm thơm và ngọt.

Sau khi tàn rơm được khều ra, những con cá lóc nướng vàng ươm, vây cá bị cháy sạch, tỏa mùi thơm khó cưỡng

Đĩa cá lóc nướng trui trông thật hấp dẫn và ngon lành!

(Theo Đất Việt)

Giúp ta hiểu rõ thêm câu tục ngữ này, ông Trương Vĩnh Ký giải thích trong “Giáo trình Hát, lý, hò An Nam” (in thạch bản, 1886): “Người trong Nam (từ Đồng Nai ra tới Quảng Nam) thì hát lý hay hơn cả; còn ca, phú, thơ, vịnh thì người miền Bắc; còn về việc hò thì tại nơi kinh kỳ (Huế)”. Lẽ dĩ nhiên từ “hát” nói ở đây không mang hình thức diễn xướng như hát bội, hát cải lương… nó đích thực là một thể loại dân ca đặc hữu của những người thôn dân chân chất. Hát lý không chỉ đã đi vào sinh hoạt đời sống nhân dân ta từ hàng nghìn năm trước mà di sản văn hóa phi vật thể này còn biểu thị tinh thần lạc quan, sức sống mãnh liệt của dân tộc. Chính vì thế nên khi xua quân xâm lược nước ta, vua Minh (Thành Tổ) ban chỉ dụ: “Một binh lính vào nước Nam… hết thảy mọi sách vở văn tự, cho đến những loại ca lý dân gian, hay sách dạy trẻ nhỏ… một mảnh, một chữ đều phải đốt hết…” (đạo dụ ngày 21/8/1406). Rồi không đầy 9 tháng sau, ngày 16/5/1407 Minh Thành Tổ lại ban thêm một đạo chỉ dụ nữa, nội dung nhắc lại tinh thần chỉ dụ trước, đồng thời quở trách các tướng sĩ, khi bắt gặp “những thứ ấy” thì phải ra lệnh đốt ngay chứ không được xem rồi mới đốt, tức phải y lịnh thi hành cho nhanh, cho triệt để! Song như chúng ta đều đã biết, chẳng những họ đã không làm được điều đó mà còn bị nghĩa quân của Lê Lợi quét sạch ra khỏi cõi bờ! Nước nhà độc lập, tự chủ. Thế là giọng lý lại được tôn vinh, cất cao lên khắp các thôn làng! Nhân dân hát lý ở bất cứ nơi đâu, bất cứ vào dịp nào: một mình lúc đang làm đồng, chèo ghe, nghỉ lưng trên cánh võng; hoặc cùng bạn bè trong những cuộc hội hè, tết nhứt, giỗ quải…, có kẻ xướng người xô càng thêm hứng khởi. Ở miền Nam xưa được các nghệ sĩ xếp đứng đầu trong các điệu hát: “Nhứt lý, nhị ngâm, tam Nam, tức oán…”.

Ta biết, lý là quê mùa, là điệu hát mà ca từ chính là những câu phong dao, ca dao được đệm lót thêm một số nhóm từ, cụm từ, tuy là “hư từ”, sáo rỗng và vô nghĩa nhưng lại rất cần để nhằm ngâm nga, đẩy đưa, hỗ trợ làn hơi, đồng thời nghệ nhân cũng hát xen những tiếng láy, điệp ngữ – chính là điệp khúc… làm cho tiết điệu thêm mượt mà, khúc chiết, khi thì tình tứ thiết tha, khi thì buồn thảm nảo nùng, khi thì nhẹ nhàng phấn khởi… Chính nhờ đề tài và nội dung phản ánh mọi hiện tượng xảy ra trong sinh hoạt đời thường của ca dao, nói được những góc cạnh tình cảm trong cuộc sống, và cũng nhờ ca từ giản dị tươi vui, dí dỏm nên lý dễ đi vào lòng người, rất được người bình dân ưa chuộng.

Về lý, ông Huỳnh Tịnh Của có giải thích và phân biệt rõ trong Đại Nam quốc âm tự vị (Imp, Rey Curiol & Cie Saigon, 1895):

Hát lý: Hát bắt nhịp, giọng cao giọng thấp, lặp đi lặp lại.

Lý hát: Và kể và hát có mau có chậm (hiểu là vừa kể vừa hát… và “hát theo điệu ca ngâm”).

Mà ca ngâm thì “muôn màu muôn vẻ”, thành ra hát lý phong phú đến mức có đến hàng trăm điệu (gần như mỗi bài là một điệu). Hiện người ta đã sưu tầm được ngót 160 bài! Con số này sẽ không dừng lại nếu các nhà nghiên cứu âm nhạc dân gian có điều kiện thực hiện thêm những chuyến điền dã tâm huyết.

Trong khẩu ngữ thông thường, dân gian ít phân biệt ca lý và hát lý, vì vậy ở khía cạnh này ta có thể hiểu ca hát là một. Về điệu lý, theo Lư Nhất Vũ – Lê Giang tác giả Tìm hiểu dân ca Nam Bộ thì, cũng như ở Bình Trị Thiên và Nam Trung Bộ, ông bà ta ở Nam Bộ có mấy cách đặt tên cho nhiều điệu lý, đại thể:

a) Lấy nội dung lời hát (ca dao) mà đặt: lý con cúm núm, lý con sam, lý con sáo, lý ngựa ô, lý cây bần, lý cây gòn, lý trái bắp, lý trái mướp, lý dầu dừa, lý mù u, lý bình vôi, lý cái phảng, lý chúc rượu, lý qua cầu, lý cấy, lý đương đệm, lý cảnh chùa, lý vọng phu v.v.

b) Lấy mấy chữ đầu câu hát mà đặt: lý con cua, lý con chuột, lý con mèo, lý chim chi, lý chim sắc, lý chim chuyền, lý cây xanh, lý cây bông, lý cây ớt, lý mạ non, lý dừa tơ, lý trồng hường, lý chẻ tre, lý chiếu bông, lý chiều chiều, lý bánh canh, lý dĩa bánh bò, lý ông hương, lý nàng dâu, lý ba xa kéo chỉ, lý xăm xăm, lý liễn vũ v.v.

c) Lấy tiếng đệm lót hoặc tiếng láy đưa hơi mà đặt: lý í a, lý băng rù, lý bằng lưu thủy, lý bằng rằng, lý cống xê xang, lý giọng ứ, lý hố khoan, lý hố mơi, lý kỳ hợi, lý lu là, lý tú lý tiên, lý rị đa (hoặc lý đu đê), lý rường ơ, lý tang tình, lý ợ, lý yến ảnh v.v.

Ngoài ra người ta còn dựa vào xuất xứ của loại hình ca bóng rỗi mà đặt tên các điệu lý giọng bông; dựa vào đặc tính của nhóm tiếng đệm mô phỏng các bậc âm của “chữ đờn” dân tộc; hoặc tiếng tụng niệm kinh kệ mà đặt tên như: lý bản đờn, lý cống chùa v.v.

Cũng có trường hợp lấy địa danh để đặt cho: lý Ba Tri, lý Cái Mơn… Điều này ít thấy phổ biến trong dân gian. Tất nhiên vẫn có trường hợp cùng một làn điệu nhưng mang tên lý khác nhau, và ngược lại. Việc phân loại chỉ mang tính tương đối bởi “định danh” như vậy không thể tránh được tình trạng nhập nhằng – nhập nhằng cả về việc “định lượng” nữa.

Theo chiều dài lịch sử và tiến trình mở nước, ca dao dân ca lan toả khắp nơi, tuỳ theo hình thái địa lý, hoàn cảnh xã hội, và nhất là do cách phát âm từng nơi mà dân ca nói chung, điệu lý nói riêng có sắc thái mang dấu ấn của vùng miền, chung nhất là dân ca ba miền. Rồi do giao lưu, tiếp xúc mà âm điệu, thanh điệu và cả những tiếng đưa hơi cũng được biến hóa, co giản, làm cho làn điệu thêm phong phú, đồng thời cũng làm bật lên nét đặc thù ngôn ngữ âm nhạc. Thí dụ như điệu lý con sáo, chỉ với câu ca dao Ai đem con sáo sang sông, Cho nên con sáo sổ lồng bay xa, các nhà nghiên cứu âm nhạc dân gian, sơ bộ đã ghi nhận có tới 30 bài, trong đó có 4 bài lý con sáo trung du Bắc Bộ trong hát ghẹo, 3 bài lý con sáo Bắc trong hát quan họ Hà Bắc và hát trống quân, 1 bài lý con sáo Thanh Hóa, 4 bài lý con sáo Huế, Nam Bình Trị Thiên, 2 bài lý con sáo Quảng vùng Nam Trung Bộ, và hơn 10 bài lý con sáo Nam Bộ. Tác giả cuốn sách chuyên khảo về dân ca Nam Bộ đã dẫn có nhận xét: Trong lịch sử âm nhạc chắc chưa có hiện tượng nào cùng một đề tài xuất xứ, từ hai câu ca dao mà có tới hàng chục làn điệu với sắc thái khác nhau và muôn màu muôn vẻ!

Vì sao lý “con sáo sang sông – con sáo sổ lồng – con sáo bay xa” được các nghệ nhân dân gian ưa chuộng đến vậy?

Lý, ngoài sức cuốn hút nhất định của âm điệu, nội dung của câu ca dao này đã phản ánh trung tâm tư, ước vọng của tuyệt đại đa số quần chúng nhân dân: truyền thống đấu tranh bất khuất, không chấp nhận làm nô lệ, luôn tìm mọi cách để “sổ lồng”, “sang sông”, “bay xa” tìm đến chân trời hạnh phúc. Và, thật kỳ diệu, dân tộc Việt Nam đã làm được điều đó!

Với hàng chục điệu lý như vừa nói, tưởng đã quá đủ để minh chứng tình cảm, cá tính người Nam Bộ – cũng là biểu tượng của sự hiên ngang, phóng khoáng của nhân dân. Nhưng nếu có chút tinh tế, ta sẽ thấy ở vùng miền nào cũng bật lên rất rõ nét sự tôn vinh điệu lý! Nếu lý ngựa ô đã có cuộc hành trình khắp nước thì lý con sáo cũng là bài lý thuộc loại dân ca ba miền, được các soạn giả dựa theo các làn điệu của lý mà sáng tác lời mới để mồi cho một làn điệu, một lớp, hay chuyển sang một ý khác đang diễn trên sân khấu nhằm làm thay đổi “thính vị” người nghe. Nó thường được đưa xen vào những bài vọng cổ, ca nhạc cải lương vì trước hết, đó là một điệu thức quen thuộc, dễ ca, có vui, có buồn nên dễ cảm nhận (nhưng dùng điệu lý trong những trường hợp vui dễ thành công hơn) như lý con sáo, lý giao duyên, lý vọng phu, lý ngựa ô, lý Phước Kiến, lý thập tình…

Trong khuôn khổ của một bài viết nhỏ, chúng ta chỉ có thể cảm nhận về lý một cách khái quát và mang tính chung nhất mà thôi. Việc tìm hiểu, phân tích sâu hơn tất nhiên đòi hỏi phải có công trình chuyên khảo dày công của các nhà nghiên cứu âm nhạc dân gian, ở đó không thể thiếu phần ký âm từng điệu, giọng của các lão nghệ nhân.

Dưới đây là vài làn điệu lý “cùng lời khác nhạc” mà các nghệ nhân dân gian đã khéo xử lý những tiếng đệm lót, đệm phụ nghĩa, tiếng lý, tiếng đưa hơi, điệp ngữ… để nhằm hoàn chỉnh cấu trúc âm nhạc. Chúng tôi muốn giới thiệu một số làn điệu bài lý con sáo.

Trước tiên là bài được hát với tốc độ nhanh, nhịp điệu “nhát gừng”, khoẻ khoắn:

- Ai đem con sáo (ký) qua sông (ký) qua sông. Cho nên con sáo (ơ sáo) sổ lồng (à xa mà) bay xa. Cho nên con sáo (á sáo) sổ lồng (ờ xa mà) bay xa (Ai… xa).

Bài khác, hát theo giọng “ợ”, xử lý nhóm tiếng đệm “ừ vậy phải đó thê” với cơ cấu giai điệu cũng như cơ cấu điệu thức rất mượt mà, có duyên (do Huỳnh Ngọc Trảng sưu tầm):

- Ai đem con sáo (này ơ ợ là sông cái) qua sông (bớ em ôi! Dạ ừ vậy phải đó thê). Cho nên con sáo sổ lồng bay xa (đồn rằng tang tình bớ mà… bay xa).

Và một bài nữa với giọng “bằng”, sử dụng cụm từ “ưng ứng ưng” (do Hoàng lê và Trần Kiết Tường ghi):

- Ai, ai đem, ai đem bằng chim sáo, ưng ưng ứng ưng ưng.

Sang sang sang sang sang sông ai đem chim sáo sang sông.

Tình bằng sang sông ưng ứng ưng ưng ưng ưng ưng.

Tình bằng sang sông ưng ứng ưng ưng ưng ưng ưng.

Cho, cho nên, cho nên bằng chim sáo, ưng ưng, ứng ưng ưng.

Sổ sổ sổ sổ sổ lồng cho nên chim sáo sổ lồng.

Tình bằng bay xa, ưng ứng ưng ưng ưng ưng.

Tình bằng bay xa, ưng ứng ưng ưng ưng ưng ưng.

Đúng như câu tục ngữ “Nam lý, Bắc thơ, Huế hò”, một thời hát lý từng được thế nhân coi là một thể loại dân ca trội bật ở miền Nam. Đặc biệt, ở Nam Bộ hát lý có sức cuốn hút rất mãnh liệt, đến mức:

Con cua quậy ở dưới hang,

Nó nghe giọng lý kềnh càng bò lên!

(Lý con cua quầy)

“Nam lý, Bắc thơ, Huế hò”, rõ ràng Nam Bộ không chỉ đã kế thừa cái vốn văn hóa cổ truyền có cội nguồn từ miền Bắc mà còn phát triển mạnh mẽ, làm tôn vinh cái vốn chung của dân tộc n

Nguyễn Hữu Hiệp

]]> http://thoangsaigon.com/2011/07/hat-ly-va-nh%e1%bb%afng-di%e1%bb%87u-ly-d%e1%bb%85-th%c6%b0%c6%a1ng-c%e1%bb%a7a-nam-b%e1%bb%99/feed/ 0 http://thoangsaigon.com/2011/07/trai-cay-d%e1%ba%b7c-s%e1%ba%a3n-mi%e1%bb%81n-tay-nam-b%e1%bb%99/ http://thoangsaigon.com/2011/07/trai-cay-d%e1%ba%b7c-s%e1%ba%a3n-mi%e1%bb%81n-tay-nam-b%e1%bb%99/#comments Tue, 26 Jul 2011 08:07:39 +0000 admin http://thoangsaigon.com/?p=2825 Khi đến miền Tây, không chỉ để đi thuyền, đò trên sông hay đi trên những cánh đồng lúa vàng. Những năm trở lại đây đã có sự xuất hiện của nhiều loại đặc sản và đó cũng chính là lý do để thu hút du khách đặt chân đến nơi này để thưởng thức.

Một trong các loại đặc sản trên thì trái cây được xem là vị trí hàng đầu vì số lượng cũng như chất lượng của nó. Hầu hết các tỉnh ĐBSCL đều có một loại trái cây, không những thế mà nó còn được xem là hàng “độc nhất vô nhị”.

Ngọt ngào hương vị bưởi Năm Roi

Ngọt ngào hương vị bưởi Năm Roi

Từ loại cây trồng ăn chơi do những người dân hiếu kỳ trồng cách đây hơn nửa thế kỷ, bưởi Năm Roi ở xã Phú Hữu, huyện Châu Thành, tỉnh Hậu Giang đã tạo được tên tuổi và niềm tin đối với người tiêu dùng. Bởi chất lượng đồng đều, hình thức đẹp và năng lực cung ứng cao.

Mô hình Vườn mẫu bưởi Năm Roi theo quy trình kỹ thuật ” GAP” sử dụng phân hữu cơ thay phân hóa học, sử dụng biện pháp kiểm soát thuốc bảo vệ thực vật theo tiêu chuẩn và điều khiển cây ra bông đồng loạt… nhằm hướng tới sản xuất trái cây sạch và an toàn. Chất lượng ngày càng có hương vị ngọt ngào, thơm nhẹ so với những vùng bưởi khác ở miền Tây, một anh nông dân khoe với chúng tôi như thế.

Thơm ngon, mát dịu vú sữa Lò Rèn

Thơm ngon, mát dịu vú sữa Lò Rèn

Tiến sĩ Nguyễn Minh Châu, Viện trưởng Viện nghiên cứu cây ăn quả miền Nam khẳng định đây là loại trái cây không có đối thủ cạnh tranh trên thị trường thế giới và xã Vĩnh Kim, huyện Châu Thành, tỉnh Tiền Giang được xem là nơi giữ gìn và phát triển được giống vú sữa này.

Hàng năm vú sữa Lò Rèn cho trái từ tháng 10 đến hết tháng Giêng âm lịch, có khi mức giá đạt kỷ lục từ 50 đến 60.000đ/kg. Vú sữa Lò Rèn trái tròn, vỏ mùa trắng, mỏng, nhỏ hột. Khi chín phía gần cuốn trái màu cẩm thạch, thoảng hương thơm khi xẻ ra ruột màu trắng sữa, ăn vào thấy ngọt lịm và mát dịu.

Theo nhiều chủ vườn ở xã Vĩnh Kim thì vú sữa Lò Rèn được xem là loại trái cây cho thu nhập cao nhất đối với các loại trái cây khác ở đây, trung bình 15 gốc cây vú sữa thu nhập khoảng 30 triệu đồng.

Đặc sắc dừa sáp Cầu Kè

Đặc sắc dừa sáp Cầu Kè

Đây được xem là một loại trái cây độc nhất vô nhị ở miền Tây và trong cả nước, chỉ có thể trồng được ở huyện Cầu Kè, tỉnh Trà Vinh.

Khi bổ ra bên trong phần cái và nước dừa sền sệt hoà lẫn với nhau. Người ta thường nạo lấy phần ruột trong trái dừa (có cả cái và nước) cho vào máy sinh tố, thêm chút đường, chút sữa và xay nhuyễn sau đó thêm nước đá và thưởng thức.

Cây dừa sáp cũng giống như cây dừa bình thường khác nhưng khi cho trái, mỗi buồng dừa chỉ có từ 1 đến 2 trái dừa lên sáp và đặc ruột, những trái còn lại cũng như trái dừa bình thường. Ông Thạch Chịa, một người dân trồng dừa lâu năm cho biết là phải có kinh nghiệm thì mới nhận biết được trái nào là dừa sáp.

Ngọt, ngon xoài cát Hoà Lộc

Ngọt, ngon xoài cát Hoà Lộc

Xoài cát Hoà Lộc có màu trái sáng đẹp, ruột vàng tươi, hột nhỏ, hương thơm hấp dẫn và vị ngọt thanh. Xã Hoà Hưng, huyện Cái Bè, tỉnh Tiền Giang được xem là nơi đầu tiên trồng giống xoài này và hiện nay đã thành lập một Hợp tác xã xoài cát Hoà Lộc- Hoà Hưng với hơn 70 hộ dân trồng.

Giá bán có khi cao tới 30 đến 40.000đ/kg, mỗi trái nặng trung bình 450g. Lúc còn xanh non có vị chua hơn nhiều loại xoài khác nhưng khi chín thì ngọt, có hương thơm đặc trưng hơn

Mít ruột đỏ có một không hai

Mít ruột đỏ có một không hai

Ông Võ Văn Mau ngụ ở Quận Bình Thuỷ- TP Cần Thơ được xem là người đầu tiên trồng loại cây mít ruột đỏ này. Ông cho biết đây là món quà mà người bạn ở Malaysia đem về tặng nhằm giúp ông đổi đời.

Ông đem trồng, đến khi cho trái thì vỏ mít chuyển dần từ màu xanh sang màu đỏ tím, khi bổ ra thì có hàng trăm múi mít màu đỏ trông khác thường.

Hiện ông Tư Mau trồng khoảng 200 gốc mít ruột đỏ trên diện tích 2.500m2, trong đó có khoảng ½ số cây cho trái năm thứ hai. Trọng lượng trái từ 7 đến 25kg. Bình quân thu hoạch mỗi cây được 160 đến 200kg trái/năm. Giá bán từ 30 đến 40.000đ/kg. Chính vì sự độc đáo của loại trái cây thuộc hàng hiếm này cho nên nhiều người từ khắp nơi đổ về vườn nhà ông Tư Mau để được thưởng thức hương vị và màu sắc của nó và ông Tư Mau đã đổi đời thật sự.

Dưa bồn bồn chấm nước cá kho

Dưa bồn bồn chấm nước cá kho

Ngoài các loại trái cây thì ở miền Tây còn có sự xuất hiện của các loại ” cây dại” khác nhưng người dân đã biết khai thác nó để cho vào danh sách thực phẩm của mình. Dưa bồn bồn được chú ý và cũng liệt vào loại thực phẩm đặc sản.

Người dân khai thác bồn bồn bằng cách nhổ nguyên cây, cắt bỏ phần ngọn để lại phần gốc khoảng hơn 20cm, rửa sạch và xẻ lấy ruột màu trắng bên trong.

Bồn bồn kết hợp với nhiều loại hải sản như tôm, cua… ở địa phương để có thể chế biến thành những món ăn ngon. Tuy nhiên dưa bồn bồn hấp dẫn hơn cả. Cách làm chỉ cần ngâm phần ruột bồn bồn đã được làm sạch vào nước vo gạo, để chừng 2 ngày là ăn được.

Dưa bồn bồn được ăn với cá kho và đặc biệt ăn với món cá rô kho tộ là ngon nhất. Đây được xem là món ăn dân dã những cũng thuộc vào hàng đặc sản của vùng đất Nam Bộ.

Sưu tầm

Là một đặc sản ẩm thực xuất xứ từ người Khmer, trong quá trình cộng cư của các dân tộc Khmer, Việt, Hoa và sự giao thoa trong ẩm thực, bún nước lèo trở thành món ăn chung của các dân tộc miền Nam Việt Nam với nguyên liệu, quy trình chế biến và thưởng thức, khẩu vị về cơ bản là giống nhau.

Nguyên liệu chế biến

Gồm có: mắm (mắm cá linh hoặc cá sặt, hoặc mắm bò hóc…), bún, nước, nước dừa tươi, cá lóc, thịt heo quay, tép đất (hoặc tôm sú), nước mắm, đường, muối, bột ngọt, ớt, dấm, sả, chanh, ngải bún, rau húng quế, rau húng lủi, giá, hẹ, bắp chuối, rau muống tàu (hoặc rau muống đồng).

Củ ngải bún

Quy trình thực hiện

● Bún

Bún làm từ loại gạo dẻo, tốt nhất là gạo mùa, ngâm nước qua đêm rồi xay trong cối đá dạng bột nước. Bột lại được nhồi thật dẻo và nắm thành từng cục, sau đó cho vào khuôn bún và vặn để bột tạo sợi qua khuôn. Các sợi bún rơi xuống nồi nước sôi và được làm chín tại đây. Người làm bún vớt bún đã chín trong nồi nước sang một nồi nước thật trong, pha âm ấm, sau đó bắt thành từng con bún để lên thúng tre đã lót lá chuối tươi.

● Nước lèo

Nước lèo được nấu từ một số loại mắm thông thường như mắm cá sặc, mắm cá linh,riêng Người Miên thường nấu bằng mắm bò hóc (pro-hốk) cá kèo, cá lóc hoặc lươn. Mắm bò hóc xuất xứ từ người Khmer đã lan rộng đến văn hóa ẩm thực của cộng đồng người Việt miền Nam Việt Nam. Các loại cá nước ngọt loại nhỏ như cá lóc, cá rô, cá sặc, cá kèo đều có thể làm mắm và quy trình làm mắm về cơ bản là giống nhau: cá để cho chết và hơi ươn, ủ muối theo tỷ lệ nhất định, sấy khô theo cách để vào bao vải và dằn cho rỏ nước. Nước chảy có nồng độ muối và đạm cao, có thể dùng làm nước mắm, còn xác cá cho vào hũ phơi chừng ba tháng là thành con mắm ăn được.

Những con mắm cá được rã trong nước, gia thêm củ sả đập dập, ớt băm nhuyễn để lấy hương vị, ngãi bún (một loại củ giống củ nghệ, màu hơi đậm hơn nghệ) dùng để khử mùi tanh của mắm và nêm đường, bột ngọt cho vừa ăn. Có thể dùng nước dừa xiêm, thậm chí cả một chút nước cốt dừa, gia thêm vào nồi nước lèo thay thế cho đường.

Một số địa phương còn dùng xương ống, xương sườn heo, tôm thẻ ninh nhỏ lửa trong nước, hớt bọt để lấy nước dùng trong, ngọt. Sau đó mới gia thêm mắm bằng cách cho mắm vào rây, lượt trong nước để mắm rã ra nước và bỏ xác mắm.

● Rau

Rau dùng cho bún nước lèo: bắp chuối, Rau muống, rau Huế, rau răm, rau húng lũi, hẹ lá, giá …Tùy theo sở thích

● Các thực phẩm khác

Thực phẩm khác ăn kèm với bún nước lèo khá đa dạng: cá lóc, thịt heo quay, Tép đất…tùy sở thích mỗi người và địa phương.

● Gia vị ăn kèm

Bún nước lèo thường được nêm thêm với Dấm ớt (ớt bằm nhuyễn + muối + Dấm), chanh, nước mắm cho vừa ăn.

● Trình bày và thưởng thức

Lấy lượng bún khoảng hơn nữa tô cho vào vợt (loại vợt trụng mì, trụng bằng vợt vệ sinh và dễ hơn), nhúng vào nồi nước lèo đang sôi khoảng 10 giây (cho bún đủ nóng) sau đó vớt ra cho vào tô rồi múc nước lèo đổ vào tô kế tiếp để rau cải cá, thịt, tép… lên trên sau cùng thêm chút dấm ớt, chanh và nước mắm (nếu chưa vừa ăn). Bún nước lèo được thưởng thức lúc còn nóng.

● Đặc sản địa phương

Bún nước lèo có tại nhiều địa phương miền Nam Việt Nam, tuy ngon nhất và cũng nổi tiếng nhất phải kể đến bún nước lèo Sóc Trăng (dùng mắm sặc), bún nước lèo Trà Vinh (dùng mắm bò hóc), mà dân ẩm thực gọi đó là 2 kinh đô của bún nước lèo. Ngoài ra có thể kể đến bún nước lèo Cà Mau, Rạch Giá, Kiên Giang… là một món ăn dân dã đặc trưng của sự hòa trộn ẩm thực các dân tộc Khmer, Việt, Hoa, hiện nay bún nước lèo cũng rất thịnh hành tại nhiều địa phương khác.

Địa chỉ thưởng thức

Tấp nập ghe thuyền

Chở nặng cuộc mưu sinh

Cập mối hàng

Giản dị một cuộc giao thương

Tràn đầy hương sắc sông nước miền Tây

Lấp lánh niềm vui

Tấm lòng miền Tây hồn hậu

Nguồn: Can Tho

Liên hoan là sự kiện truyền thống hàng năm, nhằm quảng bá thương hiệu ẩm thực và đặc sản nổi tiếng các vùng miền từ Thừa Thiên Huế trở vào và các tỉnh Tây Nguyên, với sự tham gia của hơn 40 doanh nghiệp và hơn 100 món ăn đặc sản của các vùng miền do các nhà hàng, khách sạn đạt chuẩn Du lịch hoặc do sở VHTTDL các tỉnh giới thiệu.

Đây còn là dịp để quí khách thưởng thức các họat động văn hóa truyền thống của dân tộc như : Hát đờn ca tài tử nam bộ xưa, tái hiện một số nhân vật hát bội nổi tiếng, các câu hò điệu lý của trai gái miền biển cũng như múa sạp, nghệ thuật cồng chiêng của núi rừng Tây Nguyên…

Các gian hàng được thiết kế theo văn hóa từng vùng miền cùng với hình ảnh quang gánh đơn sơ bình dị, những mái nhà tranh bến nước con đò sẽ đưa quí khách trở về lại miền quê êm ả, tận hưởng những món ngon dân dã mà một thời tuổi thơ của chúng ta đã từng nếm trải.

Liên hoan “ Ẩm thực Đất Phương Nam – năm 2011” sẽ mang đến cho qúi khách một không gian văn hóa ẩm thực truyền thống giàu bản sắc dân tộc. Quí khách sẽ có dịp thưởng thức sự tài hoa, khéo léo của các nghệ nhân biểu diễn nghệ thuật nấu ăn, nghệ thuật tỉa củ quả ở khắp các vùng miền của đất  nước.

Liên hoan diễn ra trong 3 ngày nhưng sẽ mang đến cho quí khách một phần của kho tàng ẩm thực phong phú của Việt Nam. Thời gian tuy ngắn nhưng hy vọng qua liên hoan hương vị và dư âm của những món ngon sẽ giữ mãi trong lòng du khách mỗi khi nhớ đến vùng đất phương Nam.

Giá vé 150.000đồng gồm coupon để mua hàng ăn uống. (Quí khách được miễn vé vào cổng Đầm Sen khi mua coupon).

[cincopa AsLAtqKeasP7]

Chợ Nổi Trái Cây Suối Tiên sẽ được diễn ra suốt 03 tháng hè với lượng khách dự kiến tham quan hơn 1 triệu lượt người, lượng trái cây tiêu thụ dự kiến trên 1.000 tấn.

CÁC HOẠT ĐỘNG CHÍNH CỦA LỄ HỘI

1. CHỢ TRÁI CÂY:

a. Chợ nổi trái cây:

Nét độc đáo nhất của lễ hội là toàn công viên Suối Tiên sẽ trở thành “Chợ Nổi Trái Cây ” với 70 gian hàng là những chiếc thuyền chở nặng trái cây, tấp nập trên khắp các cung đường Lễ hội Trái cây Nam Bộ 2011. Chợ nổi trái cây diễn ra vào mùa trái cây đang rộ, được tổ chức suốt 03 tháng hè. Với hơn 45 chủng loại trái cây tươi ngon, bổ dưỡng được bán giá rẻ bất ngờ (Giá rẻ hơn ngoài thị trường từ 20% đến 40%) như:

- Xoài tứ quý, cát Hòa Lộc, cát chu.

- Sầu riêng khổ qua, 9 hóa, chuồng bò, ri 6.

- Cam sành, mật, soàn

- Ổi không hạt, xá lị, ruột đỏ

- Bưởi da xanh, tân triều, 5 roi

- Mít tố nữ, nghệ, dừa.

- Thanh long ruột đỏ, ruột trắng

- Mận sữa, an phước, Hà Nội

- Dưa hấu ruột vàng, dỏ, không hạt …….

của từng vùng miền như: Lái Thiêu ( Bình Dương ), Tiền Giang, Long An , Sóc Trăng, Vĩnh Long v.v …..    

b. Trưng bày giới thiệu: Ngoài trái cây để bán, còn có gian hàng trưng bày giới thiệu các loại trái cây: các loại dừa: dừa ta, xiêm, lửa, sáp, tam quan; các loại chuối: chuối xiêm, cao, già, mỏ quạ; các loại chanh: chanh núm, giấy, dây và chùm ruột, khế, ca cao……

c. Bộ sưu tập trái cây đăng ký kỷ lục Việt Nam: Có 148 loại trái cây lạ, quý hiếm của 17 tỉnh thành. Có nhiều trái cây mà chúng ta chưa từng được thấy hoặc nghe tên cũng thấy lạ đặc biệt được giới thiệu trong mùa lễ hội trái cây nam bộ năm nay: Thằn lằn, osaca, kèn nghe, lục lạc, ngõa, lê mắt cọt, mắt mèo, ngà voi, mậm thóc, trài trà chè, óc chó, cóc kèn, sọ… sẽ là bộ sưu tập trái cây đăng ký kỷ lục Việt Nam

Ngoài ra, còn có các sản phẩm chế biến từ trái cây, như: trái cây sấy khô, mứt trái cây, ô mai, xí muội, rượu bưởi, rượu nho, đường thốt nốt, hạt sen sấy, bánh tráng kẹo dừa đặc sản của Bến Tre …Và các  loại cây giống như : cây thần kỳ.

2. HỘI THI “NGHỆ THẬT TẠO HÌNH BẰNG TRÁI CÂY”

a. Nghệ thuật tạo hình bằng trái cây:

Đây là một hoạt động truyền thống và chủ đạo của lễ hội nhằm duy trì, phát triển và tôn vinh một loại hình nghệ thuật văn hóa độc đáo của dân tộc Việt Nam, thường được trưng bày vào các dịp lễ, Tết và sự kiện quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân Nam Bộ. Các tác phẩm nghệ thuật trái cây sắc sảo được thể hiện từ những bàn tay của những nghệ nhân là nhân tố tích cực góp phần tạo nên sắc thái độc đáo và đa dạng của Lễ Hội Trái cây Nam Bộ từ hơn 10 năm qua.

­

Tham dự Hội Thi Nghệ Thuật Tạo Hình bằng trái cây có hơn 100 nghệ nhân khắp các vùng miền về tham dự. Nội dung thể loại phong phú, chủ đề ca ngợi cảnh đẹp thiên nhiên, ca ngợi Bác Hồ, nét đẹp của nhân dân trong sáng tạo  lao động và đặc biệt với chủ đề Bác Hồ ra đi tìm đường cứu nuớc ( ngày 18/5 ). Kết quả trao giải vào ngày lễ tổng kết 6/06  tại Sân khấu Hoàng Đế.

b. Tác phẩm tạo hình bằng trái cây đăng ký kỷ lục việt nam:

Qua hội thi, các tác phẩm nghệ thuật tạo hình bằng trái cây sẽ tràn ngập cung đường số 1 của hơn 100 nghệ nhân sẽ đăng ký kỷ lục Việt Nam trong lễ hội trái cây năm nay.

3.HỘI THI TRÁI CÂY NGON – AN TOÀN

Năm 2011, hội thi “Trái Ngon – An Toàn” tiếp tục được tổ chức lần thứ 3. Hội thi nhằm khuyến khích các nhà vườn trồng và áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất để tạo ra được các giống mới có chất lượng tốt, năng suất cao. Hội thi đồng thời cũng là một sân chơi, nơi giao lưu, trao đổi kinh nghiệm giữa các nhà vườn qua đó giới thiệu đến du khách những loại trái cây ngon, an toàn, bổ dưỡng do người nông dân một nắng hai sương cần mẫn làm ra.

Các chủng loại trái cây dự thi năm nay gồm các loại trái cây đặc sản như: Mít Nghệ, Mít Tố Nữ, Cam Sành, Quýt Đường, Sầu riêng Ri6, Sầu Riêng Monthong, Chôm chôm Java, Thanh Long Ruột Đỏ… có trái to, đẹp, cân đối, vừa chín tới và đảm bảo các tiêu chí về an toàn . Hội thi cũng có những giải thưởng dành cho các loại trái lạ, quý hiếm.

4.ẨM THỰC TRÁI CÂY

Chuỗi nhà hàng Long Phụng Suối Tiên sẽ giới thiệu đến du khách chương trình ẩm thực mùa hè với nhiều món ngon và lạ như ẩm thực trái cây: kình ngư tiềm bí đỏ, lươn um sầu riêng, gỏi táo khô mực, bò nấu dưa hấu, gà nấu mận; ẩm thực kình ngư:   Kình ngư ướp mè sốt chanh dây, kình ngư nhúng mẻ, kình ngư nướng né, kình ngư lướt lửa hồng…; ẩm thực đồng nội: gỏi dế cơm, dế hấp dừa xiêm, bò cạp tắm nắng, bò cạp vượt hỏa diệm sơn, dế – bò cạp nhúng dấm, rau sống, bánh tráng…

5. TRIỂN LÃM  SINH VẬT CẢNH

Triển lãm Đá Cảnh Nghệ Thuật sẽ giới thiệu đến du khách những tác phẩm đá cảnh kết hợp với nghệ thuật thư pháp trên đá mang chủ đề “Văn hóa dân tộc và phật giáo”.

Ngoài ra, bộ sưu tập “Thạch Quả” độc đáo với những viên đá có hình dạng và màu sắc giống như các loại trái cây tươi sẽ mang đến cho du khách nhiều điều bất ngờ thú vị. Đá không lặng lẽ vô tri như nhiều người từng nghĩ, những hòn đá tự nhiên trải qua sự bào mòn của thời gian, qua cái nhìn tinh tế nghệ thuật của người nghệ nhân chúng trở thành những tác phẩm nghệ thuật vô giá. Có một lần được chiêm ngưỡng những tác phẩm đá nghệ thuật độc đáo này, du khách mới có được những giây phút thật lắng động để cảm nhận sự giao hòa tuyệt dịu giữa tâm hồn con người với thiên nhiên qua từng viên đá mà chúng ta hay nhầm tưởng là vô tri.

Lễ Hội Trái Cây Nam Bộ còn giới thiệu đến du khách nhiều loại củ quả khổng lồ: bí đao nặng từ 50 – 6okg, dừa : 9kg, xoài: 3kg, cam: kg …. được sưu tầm từ các vùng miền trong cả nước

Các tiểu cảnh thuyền độc mộc, những chiếc thuyền chở đầy hoa trái, những chú trâu, mục đồng sẽ giúp du khách hình dung rõ nét hơn về vùng sông nước Nam bộ được thiên nhiên ưu đãi nhiều loại trái ngọt, hoa thơm.

6.LỄ HỘI DIỄU HÀNH TRÁI CÂY

Show diễu hành trái cây với tên gọi “ Bách Quả Tứ Quý Thần Tiên Hội” tái hiện lại một huyền thoại của xứ sở thần tiên, các nàng tiên nữ và các vị Thần Quả về Suối Tiên chúc mừng Lễ hội Trái Cây Nam Bộ. 16 vị Thần Quả tượng trưng cho 4 mùa Xuân – Hạ – Thu – Đông trên 4 đoàn xe diễu hành đều khoác lên mình những sắc áo mới vui tươi và lộng lẫy của trái chín tỏa hương thơm ngọt ngào, quyến rũ trong vũ điệu rộn ràng của ngày hội.

7.CÁC HOẠT ĐỘNG HỖ TRỢ CHO LỄ HỘI.

A. Biểu diễn Văn hóa Nghệ Thuật

- Chương trình ca múa nhạc dân tộc mang chủ đề về trái cây. Những giai điệu, lời ca ngọt ngào trữ tình sẽ đưa du khách trở về vùng sông nước Nam Bộ nơi có những vườn trái cây trĩu quả, những người nông dân cần mẫn quanh năm để dâng cho đời những trái ngọt hoa thơm. Du khách sẽ càng thêm tự hào về sự trù phú, giàu đẹp của quê hương Việt Nam.

- Chương trình Sân khấu hóa “Sơn Tinh Đại Chiến Thủy Tinh” với cuộc đấu phép trên không ngoạn mục, ly kỳ, hấp dẫn.

BAN TỔ CHỨC

LỄ HỘI TRÁI CÂY NAM BỘ NĂM 2011

Dân Việt có thói quen gọi trà là trà Tàu, dầu nay trà trồng tại xứ mình rất ngon, dư uống và còn xuất khẩu nữa. Ở Bắc thì có trà Bắc Thái, Trung có trà Mai Hạc, Nam có trà Bảo Lộc nổi tiếng là ngon .

Thú nam nhi
Uống trà là thú ăn chơi tao nhã như cái thú hút thuốc lào, chơi cây kiểng… mà đa phần dành cho đấng nam nhi :
Làm trai biết đánh tổ tôm
Uống trà liên-tửu ngâm Nôm Thúy Kiều (ca dao Bắc)

Hay:
Uống nước trà Tàu
Ngồi ghế trường kỷ (tục ngữ)

Trà có nguồn gốc bên Tàu mà theo ông Phạm Đình Hổ (1768-1840) trong “Vũ Trung Tùy Bút” thì vào thế kỷ 18, trà Tàu rất quí chỉ có những người thế tộc mới uống trà Tàu. Vì vậy cho nên người uống trà tới nay vẫn giữ phong cách tao nhã như kiểu thế tộc quý phái ngày xưa. Thế mới có câu:

Trà Tiên rượu Thánh
Trà lầu, tửu quán (tục ngữ)

Trà từ bên Tàu qua bên ta, từ Bắc vào Trung đến miệt vườn Lục Tỉnh đã có nhiều biến đổi trong cung cách uống, cách pha chế.

Trà là gì ?
Ai cũng biết là nước pha với trà.
Nhưng nước pha trà phải nấu sôi mới cho ta đầy đủ cái hương vị của trà.
Nước thì phải là nước mưa, chớ nước sông, nước giếng có tạp chất, có phèn… sẽ làm mất mùi trà. Hồi xưa ông bà mình ở miệt vườn, nấu nước pha trà bằng cái siêu, làm bằng đất nung. Cái siêu còn dùng để sắc thuốc Bắc, thuốc Nam rất gần gũi với các bà, các cô nội trợ.

Nước nấu bằng siêu, trước khi sôi có phát ra tiếng kêu gọi là “kêu siêu” như báo trước là nước sắp sôi. Thuở xưa, người mình xài rơm, củi để nấu bếp, nên có rất nhiều khói. Nấu nước pha trà phải biết ý chớ không nước bị “hôi khói” thì coi chừng “làm dâu mất mẹ chồng” đấy!

Trà vào Việt Nam tạo ra phong cách uống trà Việt khác người Tàu mà có người gọi là “trà đạo Việt”. Cái trà đạo Việt thể hiện qua cách pha trà, rót trà, dụng cụ uống trà đến khung cảnh uống trà…

Trà đạo Việt
Theo sách vở thì nói rằng Chúa Trịnh Sâm là sư tổ trong nghệ thuật uống trà, sau này khi nhà Nguyễn đóng đô ở Huế tạo ra hệ phái uống trà riêng cho đất Thần Kinh.

Xưa, dụng cụ uống trà của ta đắt tiền, quí hiếm, đều sản xuất bên Tàu, nhưng nên nhớ là các kiểu dáng đó không có lưu dùng ở xứ Tàu. Kiểu dáng của ta xinh đẹp, nhỏ nhắn do các sứ thần của mình đi sứ sang Tàu đặt các nghệ nhân bên đó làm. Rồi sau này, các nhà buôn Tàu bắt chước sản xuất ra, đem qua nước ta bán, mà dân gian quen gọi đó là “đồ sứ” (đồ do sứ thần mang về). Các bộ tách pha trà, bộ ly, nhạo uống rượu của ta sau này sản xuất ở trong nước cũng lấy từ kiểu dáng ngày xưa do các sứ giả của ta mang về.

Uống trà một mình gọi là độc ẩm, có hai người thì dùng bình hai chén gọi là đối ẩm, nhiều nữa thì dùng bộ trà nhiều chén gọi là quần ẩm.
Trước khi pha trà phải dùng nước sôi tráng bình và chén cho nóng.
Lấy mấy ngón tay, bóc một nhúm trà với số lượng vừa phải, theo thói quen và theo nhu cầu cần cho bao nhiêu khách. Bỏ nhúm trà vào lồng bàn tay kia, săm soi nhìn các cánh trà; đoạn cho vào bình và châm nước sôi vào. Nhớ chắt bỏ nước ngay mà trong nghề gọi là rửa trà.

Trà đã rửa, bình đã ấm, sẵn sàng để pha trà, khách và chủ ngồi trò chuyện chờ cho nước “ra trà”.
Trà rót ra tách, phải chia đều theo vòng kim đồng hồ rồi ngược lại, hết hai vòng là vừa hết nước nhất, để tách trà nào cũng có cùng một độ đậm như nhau.

Nếu xài chén tống (chén lớn) thì rót ra chén tống rồi mới chia ra chén quân (chén nhỏ).

Bên chén trà, chủ khách có bao nhiêu điều để nói, để kể nhau nghe, thật vô cùng tâm đắc và ý nhị làm sao. Cái cung cách uống trà của người mình nay không quá phức tạp như người xưa, nhưng vẫn còn giữ được cái gì tinh tế, tao nhã, mang nét văn hóa riêng của người mình.

Uống trà lâu ngày phải ghiền bởi lẽ cái hương vị trà rất độc đáo, dịu dàng thấm sâu lúc nào mà ta không biết.

Trà cho ta vị đắng, hơi chát, nuốt vào để lại một chút vị ngọt nơi cổ họng. Đắng-chát-ngọt sẽ tan mau, nên người uống trà phải uống tiếp chén thứ hai rồi chén thứ ba mới hưởng hết được cái dư vị ngon của trà.

Uống trà đến ba ly, ba chén là vừa đủ. Pha trà đến ba lần là đã lấy hết hương vị trà rồi. Do đó người xưa rót trà mời khách hoặc rót để cúng chỉ rót ba lần mà thôi, thế mới gọi là “trà tam-rượu tứ”.
Sau này trà còn được ướp bông ngâu, bông sứ, bông sói và ngon nhứt là trà ướp bông sen… Có mấy loại trà ướp mà người Việt mình ưa chuộng tới nay là trà Long Tỉnh, trà Thiết Quan Âm, trà Chính Thái.

Ba loại trà

Trà nhìn chung có ba loại tùy theo cách chế biến mà ra:

Trà xanh là trà đã ép bỏ chất tinh dầu rồi đem sấy khô như trà Long Tỉnh, trà Ô Long là loại cho ủ lên men bán phần có mùi thơm như loại Thiết Quan Âm, riêng trà Đen (Hồng trà) là loại chế cho lên men toàn phần, nước màu đỏ, người Âu Mỹ rất ưa thích.

Trà là thức uống rồi trở thành văn hóa trong ẩm thực của người Việt mình, từ Bắc vào Nam mỗi miền, mỗi nơi mỗi khác, nay tìm hiểu cội nguồn cũng nên lắm chớ.

Trà miệt vườn

Ở miệt vườn, ngoài lối uống trà cầu kỳ sang trọng như ở Bắc, ở Trung còn có một lối uống trà dân dã, bình dân ..
Cái bình uống trà ở miệt vườn xưa rất bự, chứa hơn một lít nước, có tráng men và vẽ hoa văn, hình bát tiên… rất phổ biến tới nay. Cho vào bình nguyên một gói trà, châm hết một siêu nước thì vừa đầy cái bình. Bình này người ta gọi là cái “bình tích” trà. Độc đáo hơn nữa là bình trà được đặt vào trọn trong cái vỏ dừa khô, để giữ nóng lâu. Từ cái vỏ trà bằng trấu biến thành cái vỏ bằng trái dừa, mới thấy hết cái cách sáng tạo của người miệt quê mình.

Các ông bà già xưa còn có thói quen uống trà bằng chén kiểu, vừa húp vừa uống rất điệu nghệ. Trà nguội thì quí cụ lại đổ hết ra cái tô kiểu lớn cả nước lẫn xác trà để giải khát suốt ngày.

Cái thói quen ở quê là uống trà vào buổi sáng sớm như nay ta uống cà phê sáng vậy. Uống xong bình trà thì mặt trời vừa ló dạng… bắt đầu cho ngày mới. Uống trà đối với người miệt quê ngoài là thú vui, còn làm dễ tiêu hóa, điều hòa tinh khí, có ích cho sức khỏe nữa.

Nhiều người còn rang đậu, gạo, hột keo để nấu nước uống thay trà, vừa thơm vừa bổ dưỡng, mát gan nhứt là vào mùa Hè.

Cái tục lệ uống nước gạo rang, đậu rang… tới nay vẫn còn vì bà con cho rằng uống nước đậu, gạo rang “tốt lắm” nên khuyên con, khuyên cháu không nên bỏ.

Uống trà với cá khô

Còn một kiểu uống trà độc đáo nữa. Đó là kiểu uống trà với cá khô. Nhiều người nghe phải “giựt mình” vì khô làm sao uống trà cho được. Trà phải uống với bánh ngọt, kẹo đậu phộng hoặc tệ lắm phải với đường tán, đường thẻ chớ! Này nhé!

Nếu có về Tân An, vô trong ruộng miệt Đồng Tháp, bạn sẽ được mời uống trà với cá khô. Vừa đặt chân vô nhà, chủ kéo bạn ngồi xuống bộ ghế trường kỷ, bảo mấy sắp nhỏ nấu trà, đãi khách phương xa. Kèm theo bình tích trà tổ bố là dĩa khô cá bóng trứng ngào đường. Con cá bóng trứng nhỏ bằng đầu mút đũa, vàng óng và lóng lánh phơi cái bụng đầy trứng thấy mà thèm. Nhai con khô vừa mặn, vừa ngọt, vừa béo, giòn giòn… nuốt xong, ngụm một tách nước trà Kỳ Chưởng mới hiểu thế nào là uống trà với khô. Lúc đầu còn hơi ngán, làm vài con nữa bạn sẽ thấy ngon và bắt đầu “biết đã”, biết thích.
Ngồi trong căn nhà ngói ba căn, hai chái, nền đất nghe mát rượi giữa trưa Hè, bạn sẽ nghe gia chủ kể chuyện lai lịch cái kiểu uống trà “kỳ cục” của miệt này.

Hồi đó – gia chủ say sưa kể – nhà có tiền nhưng ở tận Đồng Tháp này đâu có quán xá, chợ búa gì đâu, nên uống trà thường cầm tay bằng đường tán. Gặp khi hết đường phải uống “khan khan”, đâm ra buồn nên kiếm “đồ cầm tay” cho vui. Sẵn nhà có khô lấy nhai bậy cho đỡ buồn, rồi thành quen thấy ngon và ghiền tới nay là vậy đó. Nay dầu bánh trái không thiếu, chợ búa sát nhà mà nhiều người còn có thói quen uống trà với khô tạp ngào đường.

Từ cái bình tích trà, cái vỏ dừa, đến cách uống nước trà bằng con khô… là những cái nét đẹp xưa của người dân miệt vườn.
Giữ gìn cái đẹp xưa không chỉ là “hoài cổ” mà là vì thiết tha với tổ tiên!

Trà dầu cao sang hay dân dã vẫn là thức uống dùng để cúng của người mình. Có những lễ cúng không cần rượu, nhưng hình như trà không thể thiếu.

Ngày Tết, ngày giỗ ngoài cúng cơm hai buổi sáng, chiều thì trà được dâng cúng vào buổi tối.

Từ khi trà có mặt như là thức uống của ta, thì trà không còn phân biệt sang hèn, làm tri kỷ từ vua chúa đến thứ dân .

Trần văn Chi

Chế biến món cá lóc nướng trui dân giã rất đơn giản, cá không cần sơ chế, nghĩa là không đánh vảy, không cạo nhớt, không mổ bụng, không tẩm ướp gia vị. Cá lóc vừa bắt dưới sông lên, rửa sạch, được xuyên bằng một que dài từ miệng đến đuôi, sau vùi cá vào đống rơm khô rồi châm lửa đốt hoặc cắm que xuống đất lấy rơm phủ lên và đốt lửa cho đến khi tro tàn. Khi cá chín, cạo bỏ lớp vẩy đã cháy xém để lộ ra thịt cá trắng và thơm.

Riêng với cá lóc từ 700-800gr trở lên muốn cho thịt cá được chín đều hoàn toàn bạn nên vạch miệng cá ra chế nước vào trong miệng cá sao cho nước vào đầy dạ dày cá rồi mới nướng, làm như vậy khi nướng thì dưới tác động của nhiệt nuớc trong bụng cá sẽ sôi lên trong môi trường kín làm cho thịt cá được chín hoàn toàn.

Cá nướng xong chỉ cần gỡ thịt chấm muối ớt, mà phải là loại muối hột mới cảm nhận được hết mùi vị thơm ngon vùa cay vừa mặn vừa ngọt vừa thơm của món cá lóc nướng đặc sản của dân Nam Bộ. Ở đồng bằng sông Cửu Long, cá lóc nướng trui thường ăn với nước mắm me.

Cá lóc nướng được bày bán nhiều nơi ở Sài Gòn

Ở cái đất Sài Gòn ồn ào vội vã này, muốn thưởng thức món cá lóc nướng trui dân dã cũng thật khó. Tuy nhiên, đúng như câu nói ở Sài Gòn không thiếu bất cứ món ngon nào, mặc dù bạn không thể tìm ra một nơi nào chế biến cá lóc nướng theo kiểu dân dã như vậy, nhưng bạn vẫn có thể tìm thấy món cá lóc nướng ở vô số những quán ăn từ vỉa hè bình dân đến nhà hàng sang trọng.

Một trong những con đường bán cá lóc nướng trui nhiều và nổi tiếng nhất là đường Tân Kì Tân Quý thuộc quận Tân Phú. Ở đây, cứ vào khoảng 5 giờ chiều là  cá lóc nướng được bày bán dọc hai bên đường. Cá lóc ở đây có thể nói là “dân dã” nhất Sài Gòn, sau khi rửa sạch cá, lấy một cây mía đường đâm xuyên qua miệng cá rồi đem lên bếp than hồng nướng, làm như vậy cá sẽ không bị mất máu và rất ngọt khi chín. Trên bếp than hồng, người ta trải 1 lớp lá chuối bên dưới cá để khi nướng cá sẽ không bị cháy và mùi thơm của lá chuối sẽ làm cho thịt cá thơm ngon hơn.

Sau khi cá chín, người ta đem cá trải lên một lớp giấy bạc, rưới thật nhiều mỡ hành, đậu phộng rang đâm nhuyễn lên khắp mình cá, sau đó quấn lớp giấy bạc lại, rút cây mía ra. Làm như vậy sẽ giữ cho cá luôn nóng hổi và ngát hương thơm.

Cá lóc nướng ở đây có thể ăn với mắm me, mắm nêm. Cá chín ăn kèm với bún, bánh cuốn, các loại rau… tùy khẩu vị và sở thích của mỗi người.

Giữa chốn Sài thành tấp nập, món cá lóc nướng đem tôi trở về với miền quê Nam bộ yêu dấu.

(monngonsaigon)

* Chiều chiều én liệng trên trời,
Rùa bò dưới nước khỉ ngồi trên cây.

* Tới đây đất nước lạ lùng,
Chim kêu phải sợ, cá vùng phải kiêng !

* Ví dầu cá bống kho tiêu,
Con theo hát bội mẹ liều con hư.

Ta thử hình dung quang cảnh đồng bằng Nam bộ lùi lại 300 năm về trước. Đó đây, vài sóc Miên, dăm ba mái tranh xơ xác, còn bao nhiêu rừng là rừng … Ngày hai buổi nếu không có chút khói lam lách qua khe lá để báo hiệu có sự sinh hoạt của loài người, thì đây chỉ có thể coi như khu rừng bốn mùa lặng ngắt. Dưới sông, khó tìm được cánh buồm. Cá mập, cá sấu, rắn … tung hoành như một giang sơn riêng biệt. Trên bờ, dưới những bóng cổ thụ vươn dài hàng loạt cành, rễ chằng chịt là những chuột, bọ, muỗi mòng, đỉa vắt … sinh sôi nảy nở.

Đồng bằng Nam bộ phải qua quá trình khai phá, chinh phục bền bỉ mới trở nên trù phú như bây giờ. Tiến trình cải tạo thiên nhiên ấy đã được ghi nhận lưu giữ trong nền văn hoá khai hoang, lập ấp của người Việt. Nó gắn liền với “tiếng tăm ” của những món đặc sản đồng ruộng, nơi thảo dã. “Chất ” của các món ăn ấy bắt nguồn từ rừng, từ sông; nghe thì hơi ghê, song ăn vào thì …

Tắc kè xào lăn

Trên cánh đồng tứ giác Long Xuyên, tiếp giáp với vùng biển và rừng Kiên Giang – Hà Tiên, cũng như vùng Đồng Tháp Mười bao la, ngút ngàn, nổi tiếng là những địa danh có nhiều tắc kè, rắn mối. Đây là món ăn khá phổ biến của dân quanh vùng. Sau khi tổ chức bắt tắc kè, người ta chặt bỏ đầu, nhúng nước sôi, cạo cho sạch lớp vẩy. Trước khi ướp, chặt tắc kè ra từng mếng, ướp với đại hồi, tiểu hồi, bắc chảo phi mỡ tỏi, rồi đổ thịt tắc kèvào xào cho săn lại; sau đó vắt nước cốt dừa vào xâm xấp, chụm lửa liu riu để thịt hoà quyện với gia vị và nước cốt (đừng để lửa nóng quá mất ngon). Hễ thấy nước cốt dừa sắc xuống, ta bắc chảo ra, rắc đậu phộng lên là xong. Thịt Tắc kè thơm ngon lạ lùng ! Đặc biệt là phần đuôi … béo ngậy, bồi bổ ngũ tạng, lục phủ, vì nơi đây tập trung mỡ và xương sụn. Tắc kè xào lăn mà có thêm “đế” thì khỏi chê ! Nhưng không phải ai cũng có thể dùng món quí hiếm này !

Chuột xào xả ớt

Sau khi tổ chức dặm cù bắt chuột hoặc đi săn chuột bằng mũi chĩa về anh em xúm nhau đun nước cho sôi, trụng chuột vào chảo nước, lột da cho sạch, lộ ra lớp thịt chuột trắng phau đem treo lên cho ráo nước, chặt bỏ đầu, đuôi, chân… Sau đó, chặt thịt chuột thành từng miếng vừa miệng, ướp tỏi, bột ngọt, đường, muối, ngũ vị hương, nước tương… độ chừng 5 phút cho thấm. Xong đâu đó, bắc chảo lên bếp, để thật nóng, cho mỡ, phi tỏi thật vàng, thơm, đổ xả ớt giã nhuyễn vào xào liên tục đến khi se lại mới cho thịt vào đảo đều tay. Khi thịt chín múc ra dĩa, rắc tiêu, đậu phộng lên. Dùng khi thịt còn nóng thì mới “tuyệt cú mẻo – không thua gì món ngon “chốn cung đình ” !

Cháo đậu xanh nấu với rắn hổ đất

Ở Đồng Tháp Mười rắn, rùa nhiều có tiếng. Khi bắt được rắn hổ đất, đem đập đầu cho chết, dùng nước sôi cạo vẩy thật sạch. Kế đến mổ lấy ruột gan, rồi chặt rắn thành từng khúc dài khoảng tấc tây; đem hầm cho nhừ mới vớt ra. Sau đó, đổ gạo và đậu xanh vào nồi nước hầm rắn. Cháo chín nêm nếm vừa miệng. Đem xé thịt rắn hổ đất nhỏ như thịt gà, trộn chanh, rau răm. Múc mỗi tô cháo cho vào một ít thịt rắn, có rắc tiêu hành trộn đều, ăn đến đâu mát đến đó … vì cháo đậu xanh rắn hổ đất làm mát gan, giải nhiệt !

Dơi quạ hấp chao

Dơi quạ có rất nhiều ở miệt rừng U Minh thượng và hạ. Khi làm thịt dơi quạ, dứt khoát không nên để lông dính vào thịt trong lúc lột da, và phải bỏ cho hết chất xạ trong dơi đi, thịt mới không hôi. Chặt đầu, bỏ cánh, rửa sạch máu, chặt miếng vừa ăn, dùng chao ớt đã đánh nhuyễn và gia vị ướp chung với thịt; để một lúc rối bắc lên bếp hấp cách thuỷ. Món này bổ thận nhất đấy !

Ba khía ngâm muối

Ba khía là loại sinh vật sống ở ven sông, biển, hình dáng giống con cua, lớn hơn con còng. Ba khía bắt đem về rửa sạch, chú ý làm sạch mắt và miệng, rồi ướp ba khía với muối theo tỷ lệ thích hợp, bỏ vào khạp, đậy kín nắp lại. Khoảng một tuần lễ ba khía sẽ chín, lấy ra ăn với món nào cũng đều ngon. Lúc đem ba khía ra dùng, cần ngâm với nước sôi khoảng năm phút, tách yếm bẻ càng, bỏ tròng tô ướp tỏi, ớt, chanh, đường, bột ngọt cho thấm đều, bắt chảo phi mỡ, tỏi cho thơm rồi đổ ba khía vào chiên. Khi nào ăn, vắt chanh vào, ta sẽ có món ăn ngon, nhứt là ăn với cơm nguội, hết sảy !

Cá bống kho tiêu

Đây không phải là cá bống mú của cô Tấm thời xa xưa, mà là cá bống trứng xuất hiện vào lúc mùa mưa dầm ở miệt đồng bằng Nam bộ. Chúng sống bám theo những dề lục bình trôi lềnh bềnh trên sông rạch theo con nước lớn, ròng. Loại bống trứng này nhỏ con, lớn lắm chỉ bằng ngón tay út, chúng ăn toàn bọt bèo trên mặt nước nên trong ruột không có chất dơ. Thông thường, người ta bơi xuồng kè theo mấy dè lục bình, dùng rổ xúc cá bống, hoặc là dùng đáy giăng trên sông. Mỗi lần kéo đáy vài ba ký cá tươi nhảy soi sói. Do không có tạp chất, nên cá bống đem về khỏi cần mổ bụng, chỉ để vào rổ, dùng lá chuối tươi chà xát cho sạch nhớt, bớt tanh, trộn với ít muối cho thấm đều cá, rồi rưới ít dầu hoặc mỡ, nước màu, xốc cho đều, bắc lên bếp chụm lửa liu riu. Đặc biệt kho với nước mắm đồng, nêm đường, bột ngọt cho vừa ăn. Khi nước vừa cạn, rưới thêm mỡ hoặc dầu, rắc tiêu lên cho thơm. Ăn cơm với cá bống kho tiêu thật đậm đà tình quê hương… rất hợp với cuộc sống dân dã.

Sáu món ăn ” độc chiêu ” này của người Nam bộ gợi cho bạn điều gì ? Chắc chắn đó không đơn thuần chỉ là ” quí hiếm “, ” tuyệt cú mèo ” hay ” mát gan, bổ thận ” mà còn là sự khẳng định bản lĩnh thích ứng cao độ của người Việt ta trong buổi đầu khai sơn lập địa ở vùng Nam bộ hoang dã xưa.

Trần Trọng Trí

Cá bống sao có đốm xanh, da lấm tấm những chấm trắng li ti như hàng vạn ngôi sao. Thịt cá bống sao màu đỏ, săn chắc hơn thịt cá lóc nên rất ngon. Người ta thường dùng cá kho tiêu hoặc kho khô, địa phương gọi là “kho chồn”. Cá bống sao kho chồn ngon nhờ lá gan của nó lớn gần bằng bụng. Vị nhân nhẩn đắng, bùi bùi của gan cá, cộng với mùi nồng hăng thơm ngát của rau cải vườn tạo nên dư vị khó quên. Cá bống sao kho sả ớt mới ngon, nhưng tuyệt vời hơn nếu được kho với mỡ heo và một chút nước cốt dừa, đun sánh lại. Để món ăn đậm đà bản sắc văn hóa ẩm thực Nam bộ, người ta làm sạch cá ướp với một số gia vị phù hợp để kho như đường, nước mắm, bột ngọt, nước màu… nhưng không thể không có gia vị chủ lực là sả ớt. Chính sả ớt mới là tác nhân đánh bạt mùi tanh đặc trưng của cá bống sao, song song với việc tạo hương vị dễ chịu khi thưởng thức món ăn.

Người dân Cù Lao Dung rất hiếu khách. Đến đây, bạn sẽ được họ đãi món cá thòi lòi nướng trui. Cùng họ với cá bống sao, thòi lòi nướng trui được thực hiện bằng cách cho cá vào đống rơm, đốt lửa. Món này ăn kèm với bún, rau sống, chuối chát, chấm nước mắm chua giằm bần dĩa chín cây, nếu có thêm ly rượu đế sủi tăm thì… không gì để nói! Ăn đứt món cá lóc nướng trui lừng danh Nam bộ xưa nay. Chưa hết, lẩu mẻ cá bống sao cũng là đặc sản địa phương thu hút khẩu vị khách sành ăn. Cũng giống như vậy, nhưng “tuyệt chiêu” hơn, phù hợp “phong thổ” hơn là lẩu bần cá bống sao. Tháng 6, tháng 7 âm lịch là mùa bần chín rộ. Cùng dân địa phương lội vô rừng hái bần đã thú vị, càng thích hơn khi trở về nhà thưởng thức món lẩu bần cá bống sao. Gắp, cắn một nửa con cá, lặng nghe vị nhân nhẩn, bùi bùi của gan cá, cộng mùi cải trời trong tô canh trở thành một dư vị lạ lẫm, bắt “ngây”.

Đơn giản chỉ có vậy mà cá bống sao – con vật “hèn mọn” sống trong bãi bùn ven biển đã làm nên vài “kỳ tích” ẩm thực ngon lành, khách phương xa ghé qua được thưởng thức thòm thèm là lẽ đương nhiên. Nhưng người địa phương ăn “hà rầm” vẫn còn thấy thích mới là điều đáng nói. Chính vì vậy mà họ rất tự hào khi đãi khách các món ăn làm từ con cá nhỏ cỡ ngón chân cái này.

(Theo Báo Hậu Giang)

Lẳng lặng trên đôi quang gánh luồn vào các ngõ hẻm, những người bán cốm dẹp nhẫn nại cất tiếng rao dài mà nghe nao lòng: “Ai xôi… cốm dẹp hông?”. Một vài đứa trẻ ùa ra từ nhà í ới gọi. Chúng chọn nào là xôi gấc, xôi lá cẩm, xôi đậu và nhìn mớ cốm dẹp như một thứ của lạ. Chúng hỏi: “Này là gì hả cô?”. Người bán đon đả: “Cốm dẹp đó con, mua về ăn thử nghen!”. Chúng ngần ngừ và quay đi kèm theo một chút tiếc nuối, bẽn lẽn. Cũng khó trách được trẻ con, có mấy đứa từng nghe và biết cốm dẹp đâu mà. Chúng dễ dàng bỏ qua thứ đặc sản đậm đà hương đồng nội.Thế nhưng trong mớ bánh sáng của những bà mẹ thôn quê, cốm dẹp là thứ hàng quen thuộc lắm. Và cũng không ít những bà mẹ ở thành thị này, tìm cốm dẹp về cho cả nhà ăn thử.

Đi sâu vào các chợ, hỏi thăm người bán cốm dẹp, người ta chỉ ở các hàng gạo. Đó là loại cốm thưa chưa chế biến. Nếu muốn mua thứ đã làm sẵn thì chịu khó mà… đón hàng rong, năm thì mười họa may mắn sẽ gặp. Nghe qua có vẻ buồn cho một thứ quà chợ ngon không kém các thứ xôi nhưng có phải chính vì thế mà cốm dẹp trở nên đẹp hơn trong ký ức những người đã từng thưởng thức nó.

Ngày nay, ít có ai chỉ chuyên bán cốm dẹp, bao giờ trong mớ hàng của họ cũng kèm theo các loại bánh làm từ nếp hay các thứ xôi đủ màu. Cốm dẹp cũng làm từ nếp đó chứ nhưng là thứ nếp đồng vừa đỏ đuôi, chưa chín rộ, hạt còn mềm và thơm mùi sữa. Thứ này có thể dùng gói bánh tét nhưng không gì qua được món cốm dẹp trộn dừa non, ngon mỡ màng. Cái vị béo bùi ngây ngây khiến không ít người nghiền cốm như trẻ nghiền… hàng rong vậy.

Nếu may mắn bắt gặp một đôi quang gánh hay một hàng xôi có bán cốm dẹp giữa chợ nên chọn mua về, nếu không sẽ mất đi cái thú hào sảng là thưởng thức món ăn của đồng bào khmer ngay tại đất Sài Gòn. Nhưng dường như cách làm món này khá đơn giản, người ta có thể chế biến ngay tại nhà nên các gánh hàng rong cũng thưa dần chăng?

Hỏi một người bán tại chợ Bà Chiểu, anh đon đả chỉ ngay cách làm và không quên mời khách nếm thử. Anh hướng dẫn bài bản theo cách một người làm chuyên nghiệp lâu năm. Đầu tiên, lựa thóc hay gạo đen trong bịch cốm bỏ đi, xong xả nước thật lạnh vo nhanh cho ra bớt bụi cám, chắt thật ráo nước. Xong xuôi, cho cốm vào thau rộng vẩy phần nước cốt dừa còn âm ấm (đã nấu với đường cho thêm vài giọt dầu chuối cho thơm) vào cốm rồi trộn đều, trải ra mâm để khoảng 1 tiếng cốm nở mềm là được. Cuối cùng, bào mỏng phần dừa cứng thành sợi rắc lên cùng với ít muối, đậu phộng là được.

Đơ giản mà rất ngon, đâu cần cầu kì công phu gì cho lắm. Được biết, gắn với món này là lễ hội truyền thống Ok Om Bok hay còn gọi là lễ hội Cúng Trăng của đồng bào dân tộc khmer được tổ chức vào ngày rằng tháng 10 hàng năm. Tản mạn một chút về văn hoá mới thấy được hết cái hồn của cốm dẹp miền Nam vì đôi khi người thưởng thức cứ ngỡ đõ là quà của Hà Nội. Món này ăn sáng cũng được nhưng ăn trưa lại càng thú vị hơn và hình như đó là thứ có thể bán mọi lúc mọi nơi. Buổi tối, ngang qua những góc phố, đôi khi cũng thấy từng đôi quang gánh lặng lẽ giữa phố đông người, nhẫn nại mời mọc từng gói cốm thơm lừng.

Món ăn đường phố thường dân dã, dễ tìm, dễ làm, không ăn thì thôi, nếu ăn mà thích thì đâm ra nghiền. Cốm dẹp cũng vậy, có người từng tròn mắt không biết thứ ấy là gì vì đôi khi thấy trên đường mà không thể gọi tên nhưng cũng có người cứ nhắc đến là phải mua ngay cho bằng được.

Cốm dẹp – cái tên bình dân tưởng không thể bình dân hơn được nữa nhưng quả thật đó là thứ hương cốm miền Nam mặn nồng xao xuyến… (ST)

]]> http://thoangsaigon.com/2011/04/h%c6%b0%c6%a1ng-c%e1%bb%91m-mi%e1%bb%81n-nam/feed/ 0 http://thoangsaigon.com/2011/04/nh%e1%bb%afng-mon-an-dan-da-trong-ca-dao-dan-ca-nam-b%e1%bb%99/ http://thoangsaigon.com/2011/04/nh%e1%bb%afng-mon-an-dan-da-trong-ca-dao-dan-ca-nam-b%e1%bb%99/#comments Mon, 11 Apr 2011 00:40:09 +0000 admin http://thoangsaigon.com/?p=2022 Chúng ta thử thưởng thức món “cá trê rau đắng” có từ thời Nam kỳ lục tỉnh:

Rau đắng nấu với cá trê
Ai đến lục tỉnh thì mê không về.

Cùng với các loại rau dại khác như: rau má, rau trai, rau ngót… thì rau đắng là một trong các loại rau có rất nhiều ở vùng quê Nam bộ. Người dân Nam bộ chẳng cần tìm cho nó một cái tên hoa mỹ nào mà nhằm ngay vào bản chất của nó mà gọi: rau đắng (vì đây là loại rau có vị rất đắng người không quen sẽ không ăn được). Còn cá trê là một trong những loại cá đồng có rất nhiều ở Nam Bộ đặc biệt là miền Tây sông nước Cửu Long. Về món canh “hỗn hợp” “rau đắng – cá trê” phải công nhận rằng không chê vào đâu được.

Một món ăn khác cũng được tìm thấy trong ca dao Nam bộ mà có lẽ chỉ những người dân có thâm niên sống ở miền Tây mới biết. Đó là:

Canh chua điên điển cá linh
Ăn chỉ một mình thì chẳng biết ngon

Bông điên điển là loại bông giống như bông so đũa nhưng nhỏ hơn và có màu vàng thường mọc dọc theo những kênh rạch. Theo như người xưa kể lại đây là món ăn rất dân dã nhưng không thua bất kỳ một món “cao lương mỹ vị nào”. Cá linh và bông điên điển tuy một là động vật, một là thực vật nhưng có lẽ do “hữu duyên” nên chỉ đến mùa nước nổi miền Tây chúng mới xuất hiện cùng nhau. Chiều quê miền Tây mưa rả rích trên mâm cơm có được tô “canh chua điên điển cá linh” bốc khói có lẽ ăn hoài cũng chẳng biết… no!

Ca dao Nam bộ cũng kể lại có một bà mẹ nào đó chỉ vì một món ăn rất dân dã mà mong được gả con gái mình về xứ sở miệt vườn, sông nước? Hay có khi đây chỉ là cách nói chọc ghẹo xa gần của cô gái nào đó với chàng trai “miệt vườn” cũng không chừng:

“Mẹ mong gả thiếp về vườn
Ăn bông bí luộc dưa hườn nấu canh”

Kể về những món ăn dân dã ở Nam bộ mà quên đi món “bông súng – cá kho” thì thật là thiếu sót vô cùng. Bông súng là loại thực vật sống ở vùng đầm lầy có nhiều nhất là ở vùng Đồng Tháp Mười. Bông súng có hai loại, một loại hoa màu trắng, một loại hoa màu tím. Người dân thôn quê miền Tây ăn uống rất giản dị, bông súng có sẵn ngoài đầm cứ thế mà hái vào; cá có sẵn trong ao cứ thế mà bắt lên. Giản dị nhưng mà cũng rất đậm đà, người dân Đồng Tháp Mười rất tự hào về xứ sở mình:

Muốn ăn bông súng cá kho
Thì vô Đồng Tháp ăn cho đã thèm.

Và nếu như thật “đã thèm”với món “bông súng cá kho” thì hãy thưởng thức tiếp một món ăn cũng bình dị và đậm đà không kém:

Kèo nèo mà lại làm chua
Ăn với cá rán chẳng thua món nào.

Kèo nèo (hay còn gọi là “cù nèo” theo cách phát âm của một số người dân miền Tây) đó là một loại rau cọng xộp có rất nhiều ở miệt vườn sông nước Nam bộ. Thường thì không cần phải làm chua, kèo nèo ăn cũng rất ngon vì có thể dùng nấu canh chua hoặc ăn sống chấm với nước cá kho. Tuy nhiên theo cách nói của người xưa trong câu ca dao trên thì có lẽ kèo nèo làm chua ăn với cá rán (cá chiên) thì là ngon nhất.

Tới miền Tây mà không nhậu cá lóc nướng trui thì coi như chưa tới, người dân miệt vườn sông nước vốn rất hiếu khách, sẵn sàng:

Bắt con cá lóc nướng trui
làm mâm rượu trắng đãi người bạn xa

Cá lóc nướng trui ở miền Tây là một món ăn có cách chế biến rất giản dị nhưng cũng rất độc đáo. Người miền Tây có khi nướng trui cá lóc ngay lúc làm đồng, lúc vừa mới bắt được. Từ họng con cá lóc người ta xỏ vào một thanh tre sau đó cấm đầu còn lại của thanh tre ấy xuống đất. Tiếp theo là dùng rơm khô có sẵn ngoài đồng ruộng chất lên và đốt. Cá lóc nướng như thế này chín rất đều, thịt cá vừa tươi vừa ngọt lại thơm mùi rơm khô, nếu có thêm xị rượu trắng (rượu đế), tí hạt muối ngồi nhâm nhi với vài ba chiến hữu thì có lẽ đến Thượng đế cũng phải… thèm.

Người dân Nam bộ từ lâu đã rất tự hào về sự giàu có bởi những sản vật mà thiên nhiên đã ban tặng cho xứ sở mình. Vì thế “dân nhậu” miệt vườn miền Tây nhiều khi cũng rất “kén chọn”:

Cần chi cá lóc, cá trê
Thịt chuột, thịt rắn nhậu mê hơn nhiều.

Quả thật, đến miền Tây ăn nhậu ngoài món cá lóc nướng trui ra phải công nhận còn món nào ngon bằng chuột nướng, rắn hầm sả hay rắn xào lá cách…

Cuối cùng, một món ăn có thể nói đối với người Nam bộ xưa là dân dã nhưng với chúng ta ngày nay đã trở thành đặc sản vì không phải ai cũng dễ dàng thưởng thức được:

Thương chồng nấu cháo le le
Nấu canh bông bí, nấu chè hạt sen

Rõ ràng, với chúng ta ngày nay, canh bông bí, chè hạt sen thì có thể còn tìm được nhưng cháo le le thì không đơn giản chút nào.

Qua việc tìm hiểu những món ăn dân dã được người dân Nam bộ xưa hát lên bằng những lời ca, câu hò, điệu lý cho chúng ta thấy được nét đẹp văn hóa trong suy nghĩ và ứng xử của những con người ở vùng quê sông nước nơi đây. Đó là nét đẹp rất đời thường nhưng cũng chính là cái hồn của dân tộc, của quê hương.

Người dân thôn quê hát lên những câu ca ấy cũng chính là cất lên tiếng nói tâm tình nhằm bày tỏ niềm tự hào về sự phong phú của những sản vật mà thiên nhiên đã ban tặng cũng như nói lên sự gắn bó của họ đối với quê hương xứ sở.

Những món ăn dân dã cũng nói lên một điều người dân thôn quê có một cuộc sống vô cùng giản dị. Họ biết tận dụng những thứ có sẵn ở xứ sở mình chứ không xa hoa phung phí. Những món ăn của họ là những loại rau, củ, cây, trái… có sẵn quanh nhà và rất rẻ tiền. Chân thật và đầy tự hào họ nói về điều đó một cách rất tự nhiên:

Má ơi, đừng đánh con đau

Để con bắt ốc hái rau má nhờ.
Hay:

Má ơi, đừng đánh con hoài
Để con kho cá bằm xoài má ăn.

Như ta đã biết, chiếc ghe và cây chèo đã gắn bó với ông bà ta từ lúc khai hoang mở cõi. Vì với đặc tính là một vùng sông, rạch chằng chịt thì không có phương tiện đi lại nào lí tưởng hơn chiếc ghe. Chính nó là công cụ phục vụ đắc lực cho quá trình tồn tại và chinh phục tự nhiên của những bậc tiền nhân.

Ghe và chèo ở ĐBSCL khá đa dạng về hình dáng và kích cỡ. Tuy nhiên, để có thể chèo được thì ghe phải không quá lớn mà cũng không quá nhỏ. Vì nếu lớn quá mà gặp nước ngược hay chở hàng nhiều thì không chèo nổi. Còn ghe nhỏ quá thì chèo phải khom lưng, ghe lại lắc nên với loại này người ta thường bơi bằng cây dầm – cũng là một một dụng cụ bơi ghe nhưng chỉ dài bằng nửa cây chèo.

Ngoài những yếu tố trên, giữa ghe và chèo còn phải tương xứng. Ghe phải thon, vững và chèo không được quá dài hay quá ngắn, như thế mới tạo sự cân bằng, ghe đi êm mà không bị đảo. Lưu ý, khi chèo ta có thể dùng hai cây hoặc một tùy thích. Riêng ở ĐBSCL, người ta thường chèo hai cây và chỉ chèo bằng tay, ít khi sử dụng một cây và dùng chân để chèo như các vùng khác. Còn việc sử dụng dầm để bơi chỉ dùng khi đoạn đường ngắn hay với mấy người chuyên câu tôm, đặt lờ, thả lưới,…mục đích là để cho khỏi vướn.

Có được ghe và chèo là một lẽ, nhưng việc chèo như thế nào thì đó là cả một nghệ thuật. Vì nếu không biết chèo, ghe sẽ đảo qua đảo lại và đi rất chậm. Những người chèo giỏi là những người biết điều tiết sao cho lực chèo được cân bằng ở hai bên, mái chèo chậm, lướt đều trên mặt sông, đồng thời phải biết chọn luồng nước sao cho không bị cản.

Có thể nói, những chiếc ghe chèo là một trong những nhân tố chính góp phần vào cuộc sống sinh động ở vùng sông nước ở Miền Tây. Nó không những mang hơi thở của châu thổ mà còn mang cả tính cách đặc trưng của người dân nơi đây. Hay nói khác đi là nó đã ăn sâu vào đời sống sinh hoạt của bà con khi họ dùng nó để làm khá nhiều việc, từ chở hàng ra chợ, chở lúa, đi công chuyện, đi chơi, đặt lờ, thăm lưới, thả câu,… Có khi họ chèo đặt cả sông, nhưng có lúc chỉ một chiếc cô đơn, chậm rãi thả mình theo hai con nước lớn – ròng.

Thành thật mà nói, với riêng tôi, nhìn những chiếc ghe chèo trên sông thú vị hơn nhiều khi nhìn những chiếc xe chạy vù vù trên quốc lộ. Bởi hình ảnh đó cho ta cảm giác yên bình, con người như giao hòa với thiên nhiên. Vì ngồi trên ghe ta như ở giữa dòng nước mát, được nhìn ngắm cảnh vật hai bên bờ sông vừa mộc mạc, gần gũi nhưng cũng không kém hữu tình. Lúc này, ta cũng có dịp cảm nhận hương vị phù sa, được lắng nghe tiếng cá vẫy, tiếng chim hót và cả tiếng chèo đập nước bên tai.

Đặc biệt nhất là những khi chiều xuống, những chiếc ghe chở hàng đi bán xa không về kịp hay những chiếc ghe câu, ghe đăng,… đậu chung lại với nhau. Lúc này, người góp lít rượu, kẻ góp con khô,… vừa lai rai vừa hát vài vọng cổ. Chỉ bình dị thế thôi nhưng thấy đời thanh thản và không còn gì sung sướng bằng.

Không riêng gì hình ảnh đó, mà cho đến hôm nay, trong tôi vẫn nhớ mãi những người chèo ghe bán sương sáo, khoai lang, bắp,… cất tiếng rao trong những trưa Hè thanh vắng. Âm thanh đó mênh mang, không buồn, không vui nhưng lại làm tôi thấy nao nao và cảm thương cho những con người đang tìm kiếm sự sống nhỏ nhoi trên sông nước.
Không chỉ thiên nhiên hiền hòa mà con người nơi đây cũng vô cùng tốt bụng. Người Miền Tây có một tính cách rất hay là trong lúc chèo ghe, ai muốn quá giang họ sẽ sẵn sàng giúp đỡ. Đối với họ, việc từ chối cho người khác đi nhờ là một hành vi xấu, một người ích kỉ. Do đó, bất kể lạ hay quen, nước chảy ngược hay xuôi, trong khả năng có thể là họ sẵn sàng “đưa khách” sang sông.

Không những vậy, khi ngồi trên ghe, họ có thể kể đủ thứ chuyện trên đời, từ chuyện nhà, chuyện đồng áng, vườn tược, chuyện hàng xóm, chuyện bên Tây, bên Tàu,… Có khi đã đến chợ hay đã về đến nhà mà vẫn không hay, đôi lúc còn thấy tiếc vì quãng đường quá ngắn. Nhưng cũng nhờ những lúc như vậy mà biết bao trai gái đã nên duyên, biết bao người kết tình bằng hữu, sui gia, biết bao tình cảm xóm giềng được chăm bồi, vun đắp.

Như vậy, từ những yếu tố trên ta có thể khẳng định rằng, ghe chèo không những vẫn đóng một vai trò quan trọng trong đời sống sông nước mà còn góp phần tạo nên một nét độc đáo trong đời sống sinh hoạt của người dân miền Tây Nam Bộ. Nói cách khác, đó là một một trong những đặc trưng văn hóa mà khi nhắc đến ta không thể nhầm lẫn với bất cứ nơi nào trên đất nước Việt Nam.

Xuân Sắc

Trước hết là chất hóm hỉnh không cố tình, không dụng công, toát ra một cách tự nhiên qua những từ ngữ mộc mạc; không hề trau chuốt chân thật đến độ người nghe phải bật cười. Một anh chàng quá đỗi si tình đã trở thành ‘liều mạng’:

‘Dao phay kề cổ, máu đổ không màng
Chết thì chịu chết, buông nàng anh không buông‘

Một cô nàng thật thà cả tin đã giật mình ‘hú vía’ vì kịp thời nhận ra ‘chân tướng’ đối tượng:

‘May không chút nữa em lầm
Khoai lang khô xắt lát em tưởng cao ly sâm bên Tàu’

Có những nỗi niềm tương tư ấp ủ trong lòng, nhưng cũng có khi người ta không ngại ngần thổ lộ trực tiếp với bạn tình:

‘Tôi xa mình hổng chết cũng đau
Thuốc bạc trăm không mạnh, mặt nhìn nhau mạnh liền’

Họ là những người lao động chân chất, nên cũng bày tỏ tình cảm với nhau bằng thứ khẩu ngữ thường ngày không chưng diện, màu mè, tuy vậy, cái tình trong đó cũng mãnh liệt và sâu sắc.

Đây là lời tâm sự của một anh chàng đêm hôm khuya khoắt lặn lội đi thăm người yêu:

‘Thương em nên mới đi đêm
Té xuống bờ ruộng đất mềm hổng đau
May đất mềm nên mới hổng đau
Phải mà đất cứng ắt xa nhau phen này’

Chàng thật thà chất phác, nhưng mà cũng có chút ranh ma đấy chứ? Chất hóm hỉnh đã toát ra từ cái ‘thật thà tội nghiệp’.

Nhưng phần lớn vẫn là sự hóm hỉnh mang tính chất đùa nghịch. Một chàng trai đã phóng đại nỗi nhớ người yêu của mình bằng cách so sánh ví von trào lộng:

‘Vắng cơm ba bữa còn no
Vắng em một bữa giở giò không lên’

Nỗi vấn vương tơ tưởng đi vào tận giấc ngủ khiến chàng trở nên lú lẫn một cách buồn cười:

‘Phòng loan trải chiếu rộng thình
Anh lăn qua đụng cái gối, tưởng bạn mình, em ơi!’

Nhưng cái độc đáo là ở đây nỗi niềm đó lại được bộc lộ một cách hài hước:

‘Tôi xa mình ông trời nắng tôi nói mưa
Canh ba tôi nói sáng, giữa trưa tôi nói chiều’

Có một chút phóng đại làm cho lời nói nghe hơi khó tin! Nhưng hề gì. Chàng nói không phải cốt để đối tượng tin những điều đó là sự thật mà chỉ cốt cho nàng thấu hiểu tấm tình si của mình. Nàng bật cười cũng được, phê rằng ‘xạo’ cũng được, miễn sao hiểu rằng mình đã phải ngoa ngôn lên đến thế để mong người ta rõ được lòng mình.

Lại có một chàng trai đang thời kỳ tiếp cận đối tượng, muốn khen cô nàng xinh đẹp, dễ thương mà khó mở lời trực tiếp. Để tránh đột ngột, sỗ sàng, chàng đã nghĩ ra một con đường vòng hiếm có:

‘Trời xanh bông trắng nhụy huỳnh
Đội ơn bà ngoại đẻ má, má đẻ mình dễ thương’

Mục đích cuối cùng chỉ đơn giản là khen ‘mình dễ thương’ mà chàng đã vòng qua năm non bảy núi. Bắt đầu từ thế giới tự nhiên – trong thế giới tự nhiên lại bắt đầu từ ông trời – tạo hóa sinh ra những loại cây, hoa đẹp đẽ – rồi mới bước qua thế giới của loài người – trong thế giới loài người lại từ hiện tại ngược dòng lịch sử để bắt đầu từ tổ tiên ông bà, tới thế hệ cha mẹ, rồi tới nhân vật chính – ‘mình’. Thật là nhiêu khê, vòng vo tam quốc làm cho đối tượng hoàn toàn bất ngờ. Những lời ngộ nghĩnh kia dẫn dắt tới sự hiếu kỳ háo hức muốn biết ‘chuyện gì đây’, cho đến khi cái kết cục thình lình xuất hiện làm cho cô nàng không kịp chống đỡ… Nhưng mà nó thật êm ái, thật có duyên biết bao, nên dù phải đỏ mặt, cô hẳn cũng vui lòng và không thể buông lời trách móc anh chàng khéo nịnh!

Ngược lại, cũng có những lời tỏ tình khá táo bạo, sỗ sàng, nhưng hình ảnh thì lại hết sức ngộ nghĩnh, dí dỏm:

‘Con ếch ngồi dựa gốc bưng
Nó kêu cái ‘quệt’, biểu ưng cho rồi’

Những người nghe câu ‘xúi bẩy’ này không thể không bật cười, còn đối tượng xúi bẩy cùng lắm cũng có thể tặng cho người xúi có phần trơ tráo kia một cái nguýt dài.

Những câu ca dao hóm hỉnh không chỉ bật lên từ tâm trạng đang vui, tràn đầy hy vọng, có khi ‘rầu thúi ruột’ mà họ vẫn đùa. Những trắc trở trong tình yêu nhiều lúc được trào lộng hóa để ẩn giấu nỗi niềm của người trong cuộc:

‘Thác ba năm thịt đã thành bùn
Đầu thai con chim nhạn đậu nhánh tùng chờ em’

Quả là ‘khối tình thác xuống tuyền đài chưa tan’, nên chàng lại quyết tâm chờ tiếp ở kiếp sau cho đến khi nào nên duyên nên nợ. Kiên nhẫn đến thế là cùng!

Khi chàng trai cố gắng đến hết cách vẫn không cưới được người mình yêu, không biết trút giận vào đâu, bèn đổ lỗi cho một nhân vật tưởng tượng:

‘Quất ông tơ cái trót
Ổng nhảy tót lên ngọn cây bần
Biểu ông se mối chỉ năm bảy lần, ổng hổng se’

Thái độ quyết liệt trong tình yêu lắm lúc được thể hiện đầy ấn tượng. Anh chàng hay cô nàng trong câu ca dao dưới đây đã xem cái chết nhẹ như lông hồng. Thà chết còn hơn là lẻ bạn!

‘Chẳng thà lăn xuống giếng cái ‘chũm’
Chết ngủm rồi đời
Sống chi đây chịu chữ mồ côi
Loan xa phượng cách biết đứng ngồi với ai?’

Có chàng trai thì quyết tâm đem tuổi thanh xuân gửi vào cửa Phật:

‘Nếu mà không lấy đặng em
Anh về đóng cửa cài rèm đi tu’

Chàng vừa muốn tỏ lòng mình vừa muốn thử lòng người yêu. Và cô nàng cũng tỏ ra quyết tâm không kém. Chàng đi đến đâu nàng theo đến đó để thách thức cùng số phận:

‘Tu đâu cho em tu cùng
May ra thành Phật thờ chung một chùa’

Bằng câu đùa dí dỏm của mình, cô nàng đã làm nhẹ hẳn tầm nghiêm trọng của vấn đề trong tư tưởng anh chàng và cũng hóa giải tâm tư lo âu, phiền muộn của chàng – ‘Có gì đáng bi quan đến thế? Cái chính là em vẫn giữ vững lập trường’ – đồng thời cũng hàm thêm chút chế giễu – ‘Mà có chắc là tu được không đấy?’.

Khi yêu, nhiều cô gái cũng mạnh dạn bày tỏ tình cảm của mình không kém các chàng trai.

‘Phải chi cắt ruột đừng đau
Để em cắt ruột em trao anh mang về’

Không tiếc cả thân thể, sinh mạng của mình, nhưng cô gái chỉ… sợ đau, thật là một cái sợ đầy nữ tính rất đáng yêu. Hay khi chàng trai muốn liều mình chứng tỏ tình yêu, nhưng cũng lại ‘nhát gan’ đến bật cười:

‘Gá duyên chẳng đặng hội này
Tôi chèo ghe ra sông cái, nước lớn đầy… tôi chèo vô’

Tinh nghịch, hóm hỉnh những lúc đùa vui và cả những khi thất vọng, đó là vũ khí tinh thần của người lao động để chống chọi những khắc nghiệt của hoàn cảnh. Những chàng trai, cô gái đất phương Nam đã lưu lại trong lời ca câu hát cả tâm hồn yêu đời, ham sống, hồn nhiên của họ trên con đường khai mở vùng đất mới của quê hương tiếp nối qua bao thế hệ – Đó là tinh thần phóng khoáng, linh hoạt, dày dạn ứng biến của những con người ‘Ra đi gặp vịt cũng lùa; Gặp duyên cũng kết, gặp chùa cũng tu’…

TS. Đoàn Thị Thu Vân

Theo gươm mở cõi trời Nam

Vở cải lương đầu tiên được công diễn tại đất Sài Gòn Gia Định vào năm 1916. Năm 1922, cải lương Kim Vân Kiều gặt hái thành công sâu đậm trong lòng công chúng, kể như nghệ thuật cải lương đã là cơn gió lành thấu suốt đời sống lục tỉnh. Những cái tên đình đám đến mức huyền thoại trên cửa miệng người dân nghiền vọng cổ, mà dân Nam thời ấy hầu hết là “dân nghiền”, để rồi sau này trở thành nghệ danh của nhiều thế hệ tài tử : Bảy Nam, Bảy Hiền, Minh Phụng, Kim Tử Long, út Trà Ôn… bắt đầu khởi nghiệp từ đây. Những người làm văn hoá đã dốc lòng cho nghệ thuật cải lương chào đời và sinh sôi như Lương Khắc Ninh, Trần Hữu Trang, Hồ Biểu Chánh, đến nay vẫn được nhắc tới như những quý nhân trong lòng công chúng, có lẽ vì họ, đã góp phần nhờ nghệ thuật tìm cho tâm hồn người dân thêm một lẽ sống tồn.

Quân viễn chinh Pháp chiếm Nam kỳ, coi như đã ở thế đặt được chân tươi chân chân héo trên mảnh đất khai khẩn cũng nửa héo nửa tươi. Thiên nhiên khắc nghiệt lộng hành cuốn trôi bao công sức, đẩy hầu hết người dân miền Nam, chỉ trừ số nhỏ có bạc nén giắt lưng, thành những kẻ tay trắng, đầu đội trời chân đạp đất theo đúng nghĩa đen, đổ mồ hôi đổi lấy sự sống. Tâm hồn họ thô tháp quật khởi nhưng cũng yếu mềm nhạy cảm như đường tơ run với từng hồi gió nhẹ. Theo đức Phật Thầy Tây An, đức Bổn sư … lập làng thờ đạo, đánh Pháp. Nao nức với Thiên địa hội, vị nghĩa tương ái tương thân không sợ đô hộ cường quyền; đây là phong trào ngầm lan sâu rộng thách thức chính quyền thuộc địa, cơn gió của tinh thần và nghĩa khí miền Nam. Tinh thần ấy cùng thấm đậm trong những làn điệu đờn ca tài tử, mà nhờ chữ Mới( quốc ngữ), nhờ cây cầu nối là những “phú ông” nhỏ gần dân, đã từ thú tiêu dao quý tộc trở thành điệu hát của xóm làng. Lớp trí thức Tây học Nam kỳ đầu tiên cũng là lớp người đã sốt sắng đưa đờn ca Vọng cổ lên sân khấu chuyên nghiệp, như một tất yếu. Giản dị, phóng khoáng, đa cảm, Cải lương là phần sâu kín trong tâm hồn Nam bộ hảo hớn, mạnh mẽ, dễ xúc động thương tâm. Đêm thâu mùa nước nổi, nghe một khúc Dạ cổ hoài lang ( tiếng trống thành nhớ chinh phu) hay lớp thán của Thuý Kiều dưới trướng rượu Hồ Tôn Hiến, lại thấy vang vọng về những nẻo xa lắm của nghìn năm trầm tích sông Hồng.

Nghệ thuật của đời thường

Gió theo sóng triều lên lướt ràn rạt trên những vạt rừng tràm mới hồi sinh non mảnh bỡ ngỡ, vẫy vùng trên thăm thẳm bời bời những sải tay cổ thụ tràm đước dan rộng mênh mông làm thành những tiếng thâm u không dứt như tiếng biển. Ông già Mười Đởm gác rừng U Minh Hạ néo chiếc thuyền tôn vào cây cọc nhà sàn, chậm rãi bước lên bờ. Chỉ lát sau, ông đã đầu tóc nguyên nếp ướt, áo quần tề chỉnh, bê theo một mâm rượu nhỏ bày ngay trảng cỏ bờ kinh. Một cái be nhỏ, bộ chén hạt mít, đĩa muối tiêu, đậu phộng, thơm gừng tỉa mỏng. Ông nhắc cây đờn kìm trên vách nhà, trịnh trọng trao nó cho một thanh niên trẻ, tóc ướt mượt trong nhóm đờn ca. ánh hoàng hôn xuống rực trong cặp mắt mở lớn của ông như còn phản chiếu ngọn lửa cháy đỏ hôm nào…

Nghệ thuật cải lương khi đã trở thành trình thức sân khấu vững chắc, vẫn có một con đường ngược lại, nhập vào dòng chảy đời thường, đến tận từng ngõ ngách của cuộc sống. Nó kế thừa được cái duyên của cả Chèo lẫn Tuồng, nhưng lời ca không hẳn gánh trách nhiệm định vị không gian thời gian, cố định diễn tiến, khắc hoạ nhân vật mà thiên về bộc lộ giãi bày cảm xúc nội tâm được phép rất cụ thể, tả thực, phóng khoáng và biến đổi. Lời ca trong cải lương gần nhất với tiếng nói sáu thanh của đời thường so với các sân khấu truyền thống khác, lại thêm một cơ duyên nữa để nghệ thuật này tiến sát hơn những gay cấn, phức tạp cụ thể của đời sống. Kể như đã xứng là bậc tài tử đặng phổ vào đàn ấy những vui buồn rày mai, những điều mắt thấy của sinh cuộc. Nhưng cốt lõi của cải lương hay vọng cổ vẫn không phải những mâu thuẫn bề nổi của xã hội, những vấn đề thế cuộc trực tiếp hay những xen cố tình xoáy vào cái sến hòng lấy nước mắt người xem một cách dễ dãi. Cải lương thực sự, có thể, cần phải là một cách phát hiện nét tâm lý sâu sắc và điển hình của thời cuộc, nét tâm lý phần nào mang tính triết học về cuộc sống mới, hoàn cảnh hiện tại. Chính vì thế, những gì là động tâm, nước mắt, éo le… được giãi bày rất thoải mái thoả sức mới được đồng cảm và trở nên thấm thía.

… Tiếng ca của những nghệ sĩ vùng sình đước, già có trẻ có vẫn bừng lên quanh ngọn lửa lúc rụi lúc cao, cái lạnh khuya bắt đầu lẩn khuất. Tiếng đàn xoáy cuộn da diết, giọng ca bảng lảng như có như không, như nhập vào cái thực nhỏ nhoi trong cái huyễn vô cùng của rừng thiêng, mà nhói vào tâm trí người nghe “Máu đào vẫn chảy trong tim/ cũng là nước mắt u minh cho rừng….. Đêm qua chớp bể mưa nguồn/ nửa đau thế sự nửa buồn thế nhân…”

(Khánh Phương)

Ngôi biệt thự của công tử Bạc Liêu được xây dựng từ năm 1919, do kỹ sư người Pháp thiết kế. Để đảm bảo độ bền và diện mạo kiến trúc, chủ nhân đã đặt hàng và cho chuyên chở toàn bộ vật liệu xây dựng như thép đúc, cửa, cẩm thạch lát nền, gạch, khung sắt trang trí từ Pháp qua. Các bù loong, ốc vít cho các chi tiết xây dựng đều được đóng dấu chìm mẫu tự P rất hoa mỹ, chứng thực sản xuất tại thủ đô Paris. Người dân Bạc Liêu gọi đây là “Nhà Lớn”. Không chỉ đẹp về kiến trúc, nội thất mà nhà Hội đồng Trạch cũng qui tụ vô số đồ gỗ, sứ, đồng… quý giá. Những bảo vật đó đến nay không còn do con cháu không giữ được, do mất mát vì chiến tranh hoặc những nguyên nhân khác. Có hai món đồ quí hiện được giữ nguyên vẹn ở chùa Chén Kiểu, Sóc Trăng là chiếc giường ngủ chạm khắc tuyệt mỹ và bộ bàn ghế cũng chạm trổ công phu. Đây là hai món quà do Ba Huy hào phóng tặng nhà chùa.

Hiện nay, ngôi biệt thự đó trở thành khách sạn Công Tử Bạc Liêu (trực thuộc Văn phòng Tỉnh ủy Bạc Liêu) với 6 phòng ngủ. Trong đó 5 phòng bình thường và căn phòng Ba Huy từng ở trước đây có giá gấp đôi. “Phòng công tử” có một giường đôi, ti vi, máy lạnh, một bàn viết, một tủ áo và toilet khá rộng kế bên. Điểm độc đáo nhất của căn phòng này là chiếc máy điện thoại có từ đời Pháp thuộc đến giờ vẫn sử dụng tốt. Căn “phòng công tử” luôn đắt khách, nhất là người nước ngoài. Du khách muốn nghỉ đêm tại đây buộc phải đặt phòng trước cả tháng. Cách khách sạn Công Tử Bạc Liêu không xa, còn có một cụm khách sạn, nhà hàng khác cũng mang tên Công Tử. Nhà Công tử Bạc Liêu hiện nay được bày biện, phục tráng gần như nguyên trạng. Tuy nhiên do qua nhiều giai đoạn lịch sử khác nhau vật dụng trong gia đình đã thất lạc rất nhiều.

Sau sự kiện 30 tháng 4, 1975, Ba Huy mất đã 2 năm, gia đình còn lại của Ba Huy lâm vào cảnh khốn khó, anh em, con cháu trong gia đình bỏ đi tứ xứ. Một người con của Công tử bạc Liêu là ông Trần Trinh Đức phải trôi dạt lên Sài Gòn và sau khi cô con gái lớn của ông bị lừa tình và mắc nợ, bị bệnh tâm thần phân liệt, phải bán nhà trả nợ, gia đình ông làm đủ thứ nghể để mưu sinh như bán giầy cũ, chạy xe ôm…. Năm 2009, gia đình ông được sự giúp đỡ của các mạnh thường quân đã trở về Bạc Liêu sinh sống .

Vốn thành ngữ “Công tử Bạc Liêu” ra đời từ những năm đầu thế kỷ 20. Thời đó, thực dân Pháp đã ổn định về tổ chức của vùng đất thuộc địa Nam Kỳ. Do việc phân chia lại ruộng đất, đã làm nảy sinh rất nhiều đại điền chủ ở vùng đất này. Thời đó dân gian đã có câu “Nhất Sỹ, Nhì Phương, Tam Xường, Tứ Trạch” để chỉ 4 vị đại điền chủ giàu có nhất vùng đất Nam Kỳ. Theo phong trào khi ấy, các đại điền chủ, hào phú quyền quý khắp Nam Kỳ thường cho con lên Sài Gòn học ở các trường Pháp, thậm chí du học bên Pháp. Tuy nhiên, hầu hết các vị công tử giàu có này, ảnh hưởng bởi sự phồn hoa đô hội, sẵn tiền, nên thường đi vào con đường tay chơi để thể hiện mình. Trong số vị công tử ấy, không ai đủ sức xài tiền như các công tử Bạc Liêu. Thành ngữ “Công tử Bạc Liêu” có từ lúc ấy. Về sau, thành ngữ này chỉ dùng để chỉ công tử Trần Trinh Huy vì chẳng công tử nào sánh kịp về khả năng tài chính và độ phóng túng đối với vị công tử này. Từ đó “Công tử Bạc Liêu” trở thành danh xưng riêng của Ba Huy, không một ai có thể tranh chấp.

Xuất thân
Trần Trinh Huy, tên thật là Trần Trinh Quy sinh ngày 22 tháng 6 năm 1900, nhưng do cho rằng cái tên “Quy” không sang trọng nên ông đổi lại thành “Huy”. Ngoài tên Công tử Bạc Liêu, Trần Trinh Huy còn mang nhiều tên khác như Ba Huy, Hội đồng Ba (cách gọi của tá điền, sự thật thì Ba Huy không là thành viên trong hội đồng nào), Hắc công tử (do nước da ngăm đen và để phân biệt với Bạch công tử).

Trần Trinh Huy là con trai ông Trần Trinh Trạch, tức Hội Đồng Trạch[1], một người xuất thân là thư ký làng, nhờ cưới được cô Tư, con gái của ông bá hộ Phan Văn Bì, người có đất ruông nhiều nhất trong tỉnh Bạc Liêu, người ta tặng cho ông Bá hộ là “Vua lúa gạo Nam Kỳ”. Ông Bá hộ chọn rể cho cô con gái thứ Tư trong trường hợp đặc biệt. Hằng năm ông tới Tòa Bố (tòa Hành chánh) tỉnh đóng thuế điền địa. Trong nhiều năm ông chấm viên thư ký điền địa tên Trần Trinh Trạch là người đứng đắn đàng hoàng. Ông hỏi thăm gia thế thì biết thầy ký Trạch chưa vợ. Ông mời về nhà chơi, tạo thuận lợi cho thầy ký Trạch trông thấy cô con gái thứ tư của ông. Nhiều lần tới lui, hai bên “mến tay mến chân”. Ông Bá hộ thấy hai đứa nhỏ “tình trong như đã mặt ngoài còn e” liền làm lễ cưới. Ông cho con gái và rễ một sở đất để ra riêng. Thầy ký Trạch xin nghỉ làm công chức điền địa để làm chủ điền. Với trình độ văn hóa tương đối khá, lại có ông già vợ cho đất, giúp vốn nên không bao lâu thầy kỳ Trạch phất lên. Với huê lợi hàng năm, ông sắm thêm đất điền. Có điều ông Bá hộ không thích là đất ông tách bộ cho các con của ông lần lượt chạy về tay chàng rể thứ tư. Nguyên do là các con ông mê cờ bạc nên đem đất điền cầm cố nơi anh rể. Cầm cố lâu năm không chuộc kể như mất luôn. Ông Bá hộ chỉ tự an ủi là “lọt sàng xuống nia”, các sở đất đó không rơi vào người ngoài, thương con gái thì phải thương rể. Nhờ vậy, Hội Đồng Trạch càng ngày càng giàu có, đồn điền ruộng lúa có thể được xếp vào hàng bậc nhất miền Nam lúc bấy giờ. Có người viết:

Nghèo đến thằng mình còn chạy quýnh
Giàu như ông Trạch cũng buồn thiu

Trần Trinh Trạch là chủ sở hữu của 74 sở điền, với 110.000 ha đất trồng lúa, gần 100.000 ha ruộng muối. Theo lời cháu chắt ông kể lại, toàn tỉnh Bạc Liêu lúc bấy giờ (gồm 4 quận Vĩnh Lợi, Cà Mau, Vĩnh Châu, Giá Rai) có 13 lô ruộng muối thì 11 lô là của ông Hội Đồng Trạch, một lô còn lại của cha sở và một lô của dân thường. Ông Trạch có 7 người con, 4 gái, 3 trai. Trong 3 người con trai của ông Trạch (Trần Trinh Đinh, Trần Trinh Huy và Trần Trinh Khương) thì Ba Huy là ăn chơi hơn cả.

Những vật dụng mà gia đình ông Trần Trinh Huy đã sử dụng vẫn được lưu giữ đến nay.

Con người

Trần Trinh Huy từng đi du học ở Pháp, sau ba năm về nước không một mảnh bằng, để lại một người vợ Pháp và một đứa con ở lại Paris. Khi Ba Huy về nước ông Trạch kéo gia đình lên Sài Gòn đón quí tử. Chiếc xe Ford đang dùng tốt nhưng ông nói nhân sự kiện đặc biệt này phải sắm thêm một chiếc xe mới, cho xứng với học hàm, học vị của cậu Ba, cho rạng mặt Trần gia.

Trần Trinh Huy là người cao lớn, khoảng 1,70 m, lực lưỡng nhưng không cục mịch, trái lại dáng người rất thanh thoát, sang trọng, da đen, mày rậm… người đầy sinh lực. Tính tình Huy rất dễ dãi và hào phóng. Người trong nhà lầm lỗi, Huy cũng ít rầy la. Bà con ở xa lên thăm, Huy đều cho tiền. Tá điền không thấy Huy đòi nợ ai bao giờ, ai nghèo quá, năn nỉ Huy còn bớt lúa ruộng. Cho nên tá điền Bàu Sàng ít ai oán ghét Ba Huy.

Trong các mối quan hệ, Ba Huy là người khoáng đạt, không dè dặt và mưu toan gì. Thời đó, các cậu công tử lẫn điền chủ điều chơi với người Pháp thì rất khúm núm, nịnh nọt, gọi là “chơi thế”. Riêng Ba Huy thì cứ “toa toa” “moa moa” sòng phẳng, ngang hàng. Nếu như trong mắt giới giang hồ tứ chiếng, Ba Huy là một người ngon nhất Nam bộ, thì trong mắt người Pháp, Huy được nể trọng vì có vợ đầm và mướn người Pháp làm công cho mình. Tánh của Ba Huy vị tha và coi tiền như rơm rác. Bút tích của Huy cho thấy tuy nét chữ bay bướm nhưng lại rất xấu, chứng tỏ đó là một con người thông minh, từng trải nhưng đường học vấn không đến nơi đến chốn.
Ba Huy cũng là người rất cởi mở, không cổ hủ, cực đoan như nhiều điền chủ khác. Ông từng ủng hộ Việt Minh một lúc 13.000 giạ lúa. Công tử Bạc Liêu còn tỏ ra là một con người tự trọng, đã hứa với Chính phủ những gì thì ông sẽ làm thế ấy. Ông đã hứa với người lãnh đạo cao nhất của Tỉnh ủy Bạc Liêu là giảm tô, không hợp tác với Pháp, gửi vải vóc thuốc men cho kháng chiến và thực hiện đúng như vậy. Thích hội hè, Ba Huy có lẽ là người tổ chức hội chợ và hội thi “Hoa hậu miệt đồng” đầu tiên ở đồng bằng sông Cửu Long.

Ba Huy có bốn người vợ và rất nhiều nhân tình. Người vợ đầu là người Pháp, trong thời gian Ba Huy đi học ở Paris. Về nước ông cưới một người vợ ở Bạc Liêu là Ngô Thị Đen. Bà này ở với Ba Huy sinh được người con gái là cô Hai Lưỡng. Sau cô Hai Lưỡng qua Pháp sống. Từ năm 1945, Ba Huy lên Sài Gòn ở hẳn. Ông lấy thêm một bà nữa (bà Nguyễn Thị Hai) và sinh được ba người con: Thảo, Nhơn, và Đức.

Hắc công tử có người tình trong thời gian du học bên Pháp (phải)

Bà cuối cùng, khoảng năm 1968, Ba Huy dọn về căn nhà phố đường Nguyễn Du, Sài Gòn. Mỗi sáng đứng trên lầu nhìn xuống, ông thấy một cô gái gánh nước đi qua đẹp quá. Hỏi thăm thì đựơc biết cô gái đó là con ông già làm nghề sửa xe đạp. Ba Huy đến nhà ông già xin “đổi” căn nhà đó lấy cô gái. Ông già và cô gái sau khi bàn bạc đồng ý. Và đó là người vợ cuối cùng của Ba Huy, kém ông đến 50 tuổi. Bà sống chung thủy với ông đến ngày ông qua đời. Họ có ba con trai và một con gái tên Hoàn, Toàn, Trinh và Nữ.

Ba Huy còn rất nhiều con với các nhân tình. Tuy những người đó không phải vợ chính thức nhưng con cái của họ đều được Trần gia thừa nhận. Ông mất năm 1973 ở Sài Gòn và được đưa về an táng trong phần mộ gia đình tại ấp Cái Dầy, xã Châu Hưng, huyện Vĩnh Lợi, Bạc Liêu.

Những giai thoại

Ông Trạch giao cho Ba Huy việc trông coi điền sản. Huy đi vào các sở điền bằng xe hơi hoặc ca nô. Việc này là một sự kiện đặc biệt, Ba Huy đi đến đâu tá điền ùn ùn kéo đến xem, vì cả đời họ chưa được nhìn thấy xe hơi, ca nô bao giờ. Đi đòi nợ các tỉnh, Ba Huy dùng chiếc Ford Vedette, còn đi chơi ông có chiếc Peugeot thể thao, sản xuất năm 1922. Loại xe đó cả miền Nam khi ấy chỉ có hai chiếc, chiếc kia là của vua Bảo Đại.

Ba Huy còn thuê một người Pháp làm công cho mình. Đó là ông Henri, chồng bà Tư Nhớt, một người trong gia tộc Trần Trinh. Ông này làm quản lý, điều hành gia sản cho ông Hội Đồng Trạch, dưới quyền ba Huy. Theo hợp đồng, quản lý được hưỏng 10% trên tổng số lợi tức thu được hàng năm. Chính vì vậy ông Henri mới bỏ “mẫu quốc” qua làm mướn cho bên vợ, mãi đến tháng 4 năm 1975 mới về nước.

Công tử Bạc Liêu rất mê nghề võ. Vào nữa đầu thế kỷ 20, học võ là một cái mốt với nhận thức: Học võ để nâng cao cái khí phách thượng võ của kẻ anh hào. Ba Huy không học võ Tây hay võ Ta mà học võ Xiêm. Ông ta đã cất công qua Xiêm mướn một ông thầy thượng hạng về dạy cho mình và Tám Bò, là em út của ông ta.

Một sự kiện chấn động cả nước khi đó là Ba Huy đi thăm ruộng bằng máy bay. Và lúc ấy cả Việt Nam cũng chỉ có 2 chiếc là của Công tử Bạc Liêu và của vua Bảo Đại. Một lần bay qua thăm điền Rạch Giá, Công tử Bạc Liêu hứng chí bay ra biển Hà Tiên chơi, cứ bay mải miết cho đến khi kim báo xăng không còn nhiên liệu, buộc lòng Ba Huy phải đáp khẩn cấp. Xuống đất, Ba Huy hoảng hốt biết mình đã bay lọt sang tận nước Xiêm. Trần Trinh Huy bị Nhà nước Xiêm bắt giữ và phạt 200 ngàn giạ lúa. Ông Hội đồng Trạch phải chở một đoàn ghe chở lúa thật dài qua tận Xiêm để chuộc quí tử về. Ông là người Việt Nam đầu tiên sở hữu máy bay tư nhân và sân bay tư nhân.[4]

Ba Huy sinh hoạt cực kỳ sang trọng và xa hoa. Ra đường là đóng bộ veston, thứ hàng đắt tiền nhất thời đó. Thói quen của Ba Huy là ăn sáng kiểu Tây, trưa ăn cơm Tàu, chiều ăn cơm Tây. Mỗi lần từ Bạc Liêu đi Sài Gòn là ông ta ngồi trên chiếc xe cáu cạnh, có tài xế lái. Khi lên Sài Gòn ít khi Công tử Bạc Liêu ở ngôi biệt thự của Trần gia mà vào một trong những khách sạn nổi tiếng sang trọng ở Sài Gòn. Có khi hứng chí đi dạo mát Ba Huy thuê cả chục chiếc xe kéo, ông ta ngồi một chiếc, những chiếc còn lại chở những món đồ như mũ, cây “can”…
Công tử Bạc Liêu là một người luôn xê dịch và rất ham vui, những cuộc ăn chơi nổ trời diễn ra, Trần Trinh Huy lặn ngụp trong những bàn tiệc với rượu sâm banh. Mỗi chủ nhật ông đều đi nghỉ cuối tuần ở Vũng Tàu, Đà Lạt hoặc về Cần Thơ. Ba Huy cũng là một kẻ mê cờ bạc, có những khi ông đánh một cây bài 30.000 đồng, trong khi lúa chỉ 1,7 đồng một giạ[5], lương của Thống đốc Nam Kỳ chưa tới 3.000 đồng một tháng.

Hắc công tử và Bạch công tử

Bạch công tử
Bạch công tử là Lê Công Phước hay còn gọi là George Phước, con trai của Đốc phủ Lê Công Sủng, người ở làng Điều Hòa, tỉnh Mỹ Tho. Phước cũng là một tay chơi nổi tiếng khi đó, da trắng nên được gọi Bạch công tử để phân biệt với Ba Huy. George Phước say mê cải lương, từng qua Pháp học về sân khấu. Về nước Phước cùng một người khác bỏ tiền lập hai gánh hát Phước Chương và Huỳnh Kỳ nổi tiếng với cô đào chánh đệ nhất tài sắc đương thời là cô Bảy Phùng Há và một cô đào tài sắc khác là Năm Phỉ. Cùng nổi tiếng ăn chơi, Bạch công tử và Hắc công tử trở thành kỳ phùng địch thủ.

“Đang lúc cô Ba Trà, một người con gái có sắc đẹp làm xao xuyến tâm hồn Bạch công tử, thua bài sạch túi, ông trưởng giả lớn tuổi chưa kịp cung phụng tiền bạc tiếp để vừa lòng mỹ nhân, Bạch Công tử lù lù lái xe lại nhà cô Ba Trà, rủ xuống Cần Thơ ăn cá cháy và đánh bài gỡ bạc.
Hai người vừa xuống đến quán Bungalows ở Cần Thơ, máy xe chưa nguội thì chiếc Sport tám máy của Hắc Công Tử cũng vừa tới, thắng cái két. Cả hai lâm vào cảnh khó xử, việc chiếm được mỹ nhân chỉ còn cậy vào tài chinh phục của bản thân mình. Cả ba cùng đưa nhau vào khách sạn. Bạch Công tử lột chiếc cà rá hột xoàn trị giá 3.000 đồng vào thời đó để trên bàn trước khi vào phòng tắm. Lúc trở ra, thấy cô Ba Trà đeo thử nó trên tay, Bạch Công tử liền lên tiếng tặng luôn. Sau đó Hắc Công tử đã mua tặng cô Ba Trà một chiếc nhẫn trị giá gấp đôi…”
Một lần, đoàn Huỳnh Kỳ cùng cô Bảy Phùng Há về Bạc Liêu biểu diễn, Bạch công tử mời Hắc công tử đến xem. Đang xem, Bạch công tử móc thuốc hút, vô ý làm rớt tờ giấy con công , Bạch công tử cuối xuống tìm kiếm. Hắc công tử thấy vậy hỏi:

- Chú kiếm gì vậy?

- Tôi kiếm tờ con công.

Hắc công tử mỉm cười nói:

- Để tôi đốt đuốc cho chú kiếm.

Nói rồi Hắc công tử móc tờ giấy bạc bộ lư châm lửa soi cho Bạch công tử kiếm. Bị một vố quá nặng, vãn tuồng, Bạch công tử mới nói:

- Toa chơi moa một cú đau quá. Bây giờ nếu toa ngon, toa với moa cân mỗi người ký đậu xanh, rồi lấy tiền nấu, ai sôi trước người ấy thắng? – Hắc Công Tử đáp “Chú cũng vậy nữa kìa! Ấy dà, Chú muốn chơi hả? Được,vậy để tôi chơi cho chú chết luôn!”
Tối hôm sau, Hắc công tử cho trải thảm đỏ từ ngoài cổng vào tận thềm nhà cứ mỗi thước cho một gia nhân cầm đuốc soi đường, nghinh đón phái đoàn của Bạch công tử. Cuộc thi được tổ chức ở đại sảnh nhà lớn của Trần gia. Lửa của tiền giấy thì rất kém nhiệt, chỉ cháy nhỏ, vì thế họ nấu chè rất lâu trong sự căng thẳng của rất nhiều người chứng kiến. Trán ai cũng rịn mồ hôi hột, nhất là những người trong gia đình họ Trần. Cuối cùng, nồi chè Bạch công tử sôi trước, Hắc công tử đành thua cuộc. Nhưng Ba Huy tuyên bố rằng ông ta thua trong danh dự. (ST)

Thời đó, cái thời tóc tôi mới vừa chấm vai, còn vô tư mặc quần ngắn, ở trần, tóc tai vàng cháy cột túm sau gáy, chạy lóc cóc theo đám bạn, bên hông mang cái đục, tay cầm cái rổ nhỏ ngồi trên bờ coi người lớn tát đìa, chờ khi nước cạn người lớn bắt qua một lượt cá thì bọn tôi nhảy xuống “bắt hôi”. Ngày đó, đồng ruộng ao đìa chưa bị săn lùng ráo riết như bây giờ, thuốc sâu rầy chưa được phun xịt tối đa như bây giờ, con cá con tôm thoả sức vẫy vùng, sống bình yên lưu cữu nhiều năm mà không bị con người lùng bắt nên có nhiều con cá lóc, cá trê khi bắt lên có người đặt tên là “cá sư tổ” vì nó nặng tới 3 – 4 kg. Thịt cá chắc ngọt chớ không bủng beo như cá nuôi bây giờ, miếng cá bỏ vô miệng nhai, nuốt tới đâu mát lòng mát dạ tới đó.

Vườn nhà tôi lúc đó cũng có mấy cái đìa, năm nào ra Tết, khoảng tháng 2 tháng 3 thì ba má tôi thường tổ chức tát đìa. Khỏi phải nói quang cảnh rộn rịp của ngày tát cá như thế nào. Trước ngày tát cá, má tôi đã chuẩn bị lu, hũ, thạp da bò để rộng cá; ba tôi thì sửa sang lại cái máy Kohler chạy tàu cũ kỷ cho nó chạy “ngọt nước” rồi ông đi gọi mấy đứa cháu chít và mấy cậu thanh niên trong xóm tới phụ việc. Ai nấy đã thành thạo việc bắt cá hàng năm nên khỏi cần chỉ dẫn, công việc vẫn tiến triển tốt đẹp. Lũ trẻ chúng tôi ngồi chực sẳn trên bờ chờ tới phần việc của mình.

Khi cái máy Kohler bơm gần cạn nước thì mấy chàng thanh niên chuyển qua tát gàu vai, nước càng cạn cá nổi lên càng nhiều, nhảy rồ rồ dưới mặt nước lấp xấp, mấy chú cá lóc cố tung mình vọt lên cao để thoát thân, còn mấy chị tôm càng thì quơ râu dày đặc, những chiếc càng như những chiếc đủa đưa lên khỏi mặt nước trông thật vui mắt, tép bạc đất nổi lềnh khênh bắt không kịp. Những người có tay “sát cá” nhảy xuống trước, họ chộp mấy con cá lóc bự lên rộng nước cho nó tỉnh táo sạch sẽ để mấy bà nội trợ làm món ăn, mấy con tôm cũng được tiếp tục “hốt” lên rộng nước trước. Cá trê, cá rô, lươn, chình , cá chạch là những loại chui sâu, luồn kỷ nên phải chờ nước thật cạn mới “nắm đầu” nó được. Bọn trẻ con chúng tôi có nhiệm vụ chuyển cá từ đìa vào lu hũ trong nhà, công việc tuy giản đơn nhưng cũng đòi hỏi phải có “tay nghề” vì chúng tôi phải chạy cho nhanh để cá không ngộp và phải giữ chặt không cho nó rớt xuống đất để tránh tình trạng “tróc vi lòi vảy”, con cá sẽ không sống được lâu.

Má tôi thì lo chuẩn bị bữa cơm cho tươm tất, nào rượu đế để mấy ông “đưa cay”, nào lo nấu nướng mấy món ăn ngon để bồi dưỡng cho bộ phận tát đìa. Món ăn được mọi người ưa thích nhất là món cá lóc nướng trui mà năm nào tát mương bà cũng làm đãi mọi người .

Chuyện tát ao còn nhiều điều thú vị không thể kể hết, chỉ có người trong cuộc mới cảm nhận được cái thú vui của đồng quê. Ấn tượng đậm đà nhất của buổi tát ao có lẽ là món cá lóc nướng trui mà má tôi đã bao nhiêu lần làm cho bọn tôi ăn vẫn không biết chán. Bây giờ kể lại vẫn thấy thòm thèm cái hương vị đặc trưng của món ăn đồng quê mà dẫu có tiền cũng khó tìm được hương vị lạ đó. Tôi không bao giờ quên hình ảnh má tôi ngồi bên đống rơm, nướng những con cá mập ú vàng ngậy, thơm phưng phức, cái mùi thơm của rơm, của thịt con cá lóc đồng vừa mới bắt lên hoà quyện vào nhau thành một mùi thơm hết sức đặc trưng.

Những con cá được xuyên từ miệng đến đuôi bằng cái que tre còn tươi, những cái que cá được cắm xuống đất, rơm tủ chung quanh với lượng vừa đủ, cái khéo của má là biết chất rơm tới mức nào là đủ, làm thế nào rơm vừa tàn thì cá cũng vừa chín. Cá nướng chín quá thì mất ngọt, chưa đủ “đô” thì thịt nhão và tanh. Rơm nhiều thì cá khét. Rơm ít nướng nửa chừng chất rơm thêm thì khúc đầu sống, khúc đuôi khô nước. Coi giản đơn vậy mà khó.

Cá nướng đất sét thì má đắp loại đất sét dẽo (không phải bùn non) quanh mình con cá rồi chất củi đốt, đốt đến khi nào đất khô là được. Khi ăn, gỡ đất ra, lớp thịt bên trong trắng phao, bùi ngậy (vị bùi không biết phải do tinh chất của đất tiết ra hay không?). Trong khi than còn đượm, chúng tôi tranh thủ nướng thêm tôm càng hoặc những con tép bạc mà chúng tôi bắt hôi được. Nướng con nào “giải quyết” ngay con nấy cho nó “nóng hổi vừa thổi vừa ăn”, vừa ăn vừa nướng , “tay làm hàm nhai” ngon đến nỗi nuốt không kịp thở.

Bữa ăn chính với cá lóc nướng trui má tôi chuẩn bị chu đáo lắm. Món nước mắm bắt buột là nước mắm me với vị chua ngọt, cay nồng của trái ớt hiểm vừa mới hái trên cây. Rau sống thì có đủ họ tộc của các loại rau đồng và rau thường như: dấp cá, húng cây, húng lủi, tía tô, đọt dừng, đọt sộp, đọt cóc, đọt xoài, rau ngổ, giá , hẹ, dưa leo, khế chua, chuối chát, nếu có xoài non thì bầm nhuyễn cho thêm hương thêm vị. Đâu đó xong xuôi rồi, cá tôm bắt đầy lu đấy hũ rồi, mọi người tắm táp cho sạch bùn rồi mới bắt đầu quây quần bên mâm cơm ngoài trời. Mọi người đã đói bụng nhưng cũng từ từ cuốn miếng bánh tráng sao cho khéo, cho “bắt mắt” để miếng ăn ngon hơn và được coi là người ăn uống có “văn hoá”. Rau xanh sắp có lớp có lang trên miếng bánh tráng dẻo, đặt miếng cá trắng phao còn nóng hôi hổi vào giữa, gắp mấy cọng bún bỏ lên trên, thêm mấy hột đậu phọng rang vàng rồi cuộn chặt lại chấm vào chén nước mắm me trắng tỏi, đỏ ớt.

Tôi cũng bắt chước làm theo nhưng không được đẹp bằng cuộn bánh của người lớn, Tôi nhai ngấu nghiến cuộn bánh mà nghe ngọt ngào món ăn từ tay má làm, nghe hương vị của thiên nhiên miệt vườn tan chảy vào ký ức tuổi thơ. Người lớn vừa ăn vừa chuyện trò rôm rả, còn tôi sau khi bụng dạ no kềnh, tôi thường nằm lăn bên gốc rơm đánh một giấc cho tới xế chiều thì trở dậy, rũ lũ bạn nhảy xuống ao lần nữa để mót lại những chú cá rô, cá chạch trốn sâu dưới sình non, tưởng mọi việc đã bình yên vừa mới trồi lên. Bắt mót vậy chớ có khi cũng được một đụt cá đầy, thêm được một bữa ăn cho gia đình.

Bây giờ sống ở thành phố, mỗi khi nhớ món cá lóc nướng trui tôi phải nướng bằng lò nướng hoặc bằng than đước. Con cá cũng khó mua được loại cá lóc đồng, cá bán chợ đa số là cá nuôi, thịt bở, lạt và mỡ nhiều. Cá nướng lò thì phải làm sạch chớ không để nguyên trạng như cá nướng trui. Cá làm sạch sẽ rồi phải khứa dọc hai bên lườn con cá để ướp gia vị: tỏi, tiêu, củ hành, nước mắm, đường, bột ngọt. Trước giờ ăn một tiếng, cá được đặt vào thùng nướng, vặn độ nóng vừa phải cho cá chín từ từ. Khi thấy da cá vừa vàng thì lấy ra chế mỡ hành dọc theo thân cá, đặt lại vào thùng vài phút nữa cho thấm mỡ rồi lấy ra đặt trên chiếc đĩa sứ hình bầu dục, xung quanh trang trí củ cải trắng, đỏ tĩa hoa ngâm dấm đường, miệng cá cắm một trái ớt đỏ tỉa bông trông giống như “Hoả Long” phun lửa.

Cá lóc đút lò nhìn có vẽ sang trọng nhưng hương vị không mặn mà bằng con cá nướng trui. Cái cách ăn uống của người thành phố cũng kiểu cách chớ không có không khí thân mật dân dã như ở miệt quê. Cách ăn mỗi nơi mỗi khác, tình cảm mỗi nơi cũng thể hiện khác nhau.

Má tôi nói cá lóc đồng là con cá ngon, bổ dưỡng nhất trong loài cá, vì vậy bà thường chế biến món ăn từ con cá lóc đồng, canh chua cá lóc bông điên điển, cá lóc chưng tương, cá lóc um dừa (cách nấu giống món lương um), cá chiên dòn, cháo cá lóc rau đắng đất… Món cháo cá rau đắng cũng là món được cả nhà ưa thích, nhất là ba tôi. Ông thích hương vị ngòn ngọt đăng đắng của rau đắng, thích nồi cháo nóng bốc khói bay nghi ngút. Những khi ông bị cảm lạnh thế nào má tôi cũng nấu cho ông nồi cháo cá, ăn xong tô cháo nóng, người vã mồ hôi, khỏi cần thuốc thang gì cả mà cũng hết bệnh.

Mỗi lần về quê vào độ giêng, hai, nhìn khói đốt đồng tôi lại thèm món cá lóc nướng trui của ngày thơ dại, nhớ bàn tay của má tôi tỉ mẫn trở trăn cho con cá lóc chín thơm, nhớ chén nước mắm me chua ngọt mà ước ao có ngày nào đó mình sẽ ở lại với quê dài ngày, tìm mua cho được con cá lóc đồng rồi tấp rơm lên mình cá mà nướng như ngày xưa má đã chắt chiu từng món ăn dân dã để nuôi bọn tôi khôn lớn như ngày nay.

(Quốc Thanh)